Tolunoğulları (868-905)

Kısaca

Tolunoğulları (868–905), Abbasi halifesinin Mısır’a vali olarak gönderdiği Türk komutan Ahmed bin Tolun‘un kurduğu, Mısır’daki ilk Türk-İslam devletidir. Abbasilerin zayıflamasıyla ortaya çıkan Tevaif-i Mülûk devletlerindendir. Suriye ve Filistin’e de hâkim oldular; Mısır bu dönemde ekonomik ve kültürel bakımdan parladı. Kahire’deki İbn Tolun Camii ve Maristan (hastane) en önemli eserleridir. Devlete 905’te Abbasiler son verdi.

Mısır’da Türk Hâkimiyeti

Tolunoğulları Devleti Türk, İslâm, Mısır ve dünya tarihinde derin izler bırakan bir Türk Devleti’dir.

Kısa ömürlü olmasına rağmen siyasî, askerî, sosyal, iktisadî, ilim ve kültür ile mimarî alanlarda adından söz ettiren, İslâm tarihçilerinin tamamı tarafından övgüyle anılan bir devlet olmuştur.

Mısır’da kurulan ve Suriye, Filistin, Tarsus gibi önemli bölge ve şehirler başta olmak üzere Berka’dan Fırat nehrine kadar geniş bir coğrafyaya yayılan Tolunoğulları Devleti İslâm dinini benimsedikten sonra Türklerin kurduğu ilk bağımsız devlettir.

İslâm tarihi kaynaklarının ve araştırıcılarının ittifakla kaydettiğine göre Tolunoğulları Firavunlar’dan sonra Mısır’da ilk defa müstakil bir devlet kuran ve halkını refah içinde yaşatan bir devlet olmuştur. Bu dönemde Mısır her yönüyle en mutlu yıllarını yaşamıştır.

Kendisinden sonra kurulan İhşıdîlere de örnek olan Tolunoğulları, Türk Devlet Geleneği anlayışı ve Hz.Ömer’in kurduğu devlet teşkilâtıyla yönetilmiştir.

Dönemin siyasî istikrarsızlığı içinde, özellikle Humâraveyh’ten sonra başa geçenlerin de basiretsizliği ile, gerek kendi komutanları ve gerekse Abbasîler adına hareket eden Türk komutanların yıkıcı faaliyetlerine mâruz kalan Tolunoğulları Devleti, yine bir Türk olan Muhammed b. Süleyman el- Kâtibî komutasındaki Abbasî ordusu tarafından yıkılmış ve silinemeyecek derin ama olumlu izler bırakarak, tarihteki yerini almıştır.

Doç. Dr. Nadir ÖZKUYUMCU hocanın Tolunoğulları Devleti hakkındaki bu giriş yazısından sonra bu devlet hakkındaki önemli bilgilere göz atalım.

Tolunoğulları Devleti’nin Özellikleri

🔷 Ahmet Bin Tolun tarafından Mısır’da kurulmuştur. (Tolun “dolunay” demektir.)

🔷 Ahmet Bin Tolun Abbasi devlet yönetiminde görev alan (vali) Türk komutanlarından biridir.

🔷 Mısır’da kurulan ilk Türk İslam devletidir.

🔷 Tevaif-i Mülük devletidir.

🔰 Abbasilerin zayıflamasıyla kurulan ufak devletçiklere Tevaif-i Mülük denir.

💫 Tevaif-i Mülük Devletleri:

(Mobil görünümde tablonun ekrana sığmaması halinde tabloyu yana kaydırınız.)

🔷 Bu dönemde Mısır ekonomik olarak parlak bir dönem yaşamıştır (Baharat Yolu’nda denetim kurulması, imar ve bayındırlık faaliyetleri, tarım çalışmaları v.b.).

Tarihe pek meraklı olan Napolyon 1798’de Mısır’ı istila ettiğinde daha önce burada kurulmuş devletlerin tarihini inceler. Tolunoğullarının az bir zamanda tarihe kazandırdıklarını gördüğü zaman hayret eder.Kendisinden sonra Mısır’ı emanet ettiği General Kleber‘e şöyle der:
“Hiçbir şey değil , Tolunoğullarının yapabildiklerini başarabilirsen yeter.O zaman Fransa’nın izi bu topraklardan silinmez olur.”

Prof.Dr.Cemal Anadol (Tarihe Hükmeden Millet Türkler, C1,S.121)

🔷 Tolunoğulları , Maristan adı verilen hastaneler inşa etmişlerdir.

🔷 Eczaneler açarak halka ücretsiz ilaçlar dağıtmışlardır.

🔷 Tolunoğulları’nda yönetici ve askeri kadro genellikle Türklerden oluşmuş ise de halk Arap ve Berberilerden oluşmuştur. Bu durum Tolunoğulları’nın kısa sürede yıkılmasına ve ülkede devlet-millet bütünleşmesinin sağlanamamasına neden olmuştur.

🔷 Tolunoğulları, ülkelerinde yaşayan tüm gayrimüslimlere din ve inanç özgürlüğü tanıyarak hoşgörülü bir politika izlemişlerdir.

🔷 Tolunoğulları, 905’te Abbasiler tarafından yıkılmıştır.

🔷 Tolunoğulları döneminden kalan en önemli eser, Kahire’deki İbn Tolun (Tolunoğlu Ahmet) Camiidir. Şehrin ulu camisi olarak inşa edilen bu yapının yanında Maristan (hastane) ve yeni başkent el-Katâi de bu dönemde kurulmuştur.

📌 SINAV NOTU: Tolunoğulları kendilerinden sonra Mısır’da yaklaşık 1000 yıl sürecek olan Türk hâkimiyetinin öncüleri olmuşlardır.

Kronoloji

Sıkça Sorulan Sorular

Mısır’da kurulan ilk Türk-İslam devleti hangisidir?

Tolunoğulları (868–905). Kurucusu Abbasi valisi Ahmed bin Tolun’dur.

Tevaif-i Mülûk ne demektir?

Abbasi Devleti’nin zayıflamasıyla ortaya çıkan, halifeye görünüşte bağlı ama fiilen bağımsız küçük devletlere verilen addır.

Tolunoğullarından kalan en önemli eser hangisidir?

Kahire’deki İbn Tolun (Tolunoğlu Ahmet) Camii. Spiral minaresiyle Samarra mimarisinin izlerini taşır.

Kaynakça

• Nadir Özkuyumcu, Tolunoğulları Devleti.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tolunoğulları” maddesi.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 10 ders kitabı.

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ortaöğretim Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026