Kanal Cephesi

Kısaca

Kanal Cephesi, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nda Almanya’nın isteğiyle, İngiltere’nin Hindistan yolunu kesmek ve Mısır’ı geri almak için Süveyş Kanalı‘na karşı açtığı taarruz cephesidir. Cemal Paşa komutasındaki I. Kanal Harekâtı (Şubat 1915) ve II. Kanal Harekâtı (1916) başarısız oldu. Şerif Hüseyin’in isyanıyla Araplar İngilizlerin yanında yer aldı. Cephe Sina, Gazze ve Kudüs’ün ardından Suriye’ye kadar geriledi ve Suriye-Filistin Cephesi adını aldı; savaşın sonunda Mustafa Kemal Paşa Halep’in kuzeyinde düşmanı durdurdu.

Kanal Cephesi Harekâtları

Kanal Cephesi Osmanlı Devleti’nin Süveyş Kanalı’nda, İngiltere’ye karşı açtığı saldırı amaçlı bir cephedir.

Kanal Cephesi Bahriye Nazırı Cemal Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Mısır sefer kuvvetini Kanal’a yönlendirmesiyle 27 Aralık 1914 tarihinde başlamış ve tam dört yıl sonra 26 Ekim 1918’de sona ermiştir. Yani Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’ndaki en uzun süren cephesi olmuştur.

Kanal Cephesi alınan yenilgiler nedeniyle ve Süveyş Kanalı’ndaki çarpışmalar sonrası önce Sina ardından Filistin ve en son olarak da Suriye’ye kadar geriledi.

Şimdi Kanal Cephesi’nin açılma nedenlerine ve Kanal Cephesi’ndeki harekatlara kısaca yer verelim.

Kanal Cephesi’nin Açılmasının Nedenleri

• Osmanlı Devleti’nin Mısır’ı İngilizler’den geri almak istemesi.
• İngiltere’nin Hint sömürge yolları ile olan bağlantılarını kesmek.
• Müslümanların İngilizler’e karşı harekete geçmesini sağlamak.
• Almanya’nın telkinleri.

📌 SINAV NOTU: Kanal Cephesi Almanlar’ın isteği üzerine açılmıştır.

Kanal Seferi Türk Genelkurmayı’nda görevli danışman Alman Kress tarafından planlanmıştı. Planı ise 20 bin Türk askerinin kanala hareketiydi. Fakat çöl ortamında, değil 20 bin 2 bin askerin Kanal’a ulaşamayacağını o da biliyordu. Ancak ona göre Türkler burada başarısız olsa bile dökeceği kanlarıyla, Almanya’ya bağlılığını kanıtlayacaktı.

Kanal Cephesi komutanı Cemal Paşa için hedef belliydi: ” Mısır’ı fethetmeden dönmemek.” Cemal Paşa, Mekke Şerif Hüseyin’den Kanal Harekâtı’na katılmasını ve ordu için deve göndermesini istese de o Araplar’ın bağımsızlığı için  İngiltere temsilcisi Sir Henry Mc Mahon’la anlaşmıştı bile. Hicaz Valisi Vehip Bey, Şerif Hüseyin’e güvenilemeyeceği ve onun İngiliz taraftarı olduğunu Cemal Paşa’ya söylese de Cemal Paşa, 24 Aralık’ta Şerifi Hüseyin’e bir mektup göndererek cihada katılmasını istedi. Fakat Şerif Hüseyin bu çağrıyı oyalayıcı sözlerle geçiştirdi.

Kanal Harekâtları (1915 ve 1916)

Kanal Harekâtı için 25 bin Türk askeri zorlu şartlarda çölde yürüyerek 300 kilometrelik yolu 17 günde tamamlayarak El-Katara’ya ulaştı. Türk askeri Katara ve Habra‘da İngilizler ile çarpıştı.

Daha sonra büyük güçlüklerle Tih Çölü’nü aşan Türk askeri, 2 Şubat 1915’te Timsah Gölü ile Acı Göl arasındaki bölgeden Süveyş Kanalı’na saldırıya geçti. Burada ağır kayıplar veren Cemal Paşa askeri geri çekme kararı aldı. Fakat Alman Kress, ısrarlı bir biçimde, saldırının sürdürülmesini istiyordu. Cemal Paşa ise bu ısrarları umursamayarak “Mademki başarılı olma umudu yoktur, yalnız onur için askeri kırdıramam.” dedi ve çekildi.

Türk askeri başladığı yere geri dönmüştü. Fakat Enver Paşa bu çekilişin İslam Dünyası’nda olumsuz etki yaratacağı nedeniyle tekrar saldırılmasını istiyordu.

Bu arada Araplar’ın kendilerine bakışının değiştiğini anlamayan ya da anlamak istemeyen Sultan Reşat, Mısır halkını Kutsal Cihat’a çağırdı. Diğer taraftan İngiltere, Şerif Hüseyin’e bağımsızlıkları yönünde kendilerini destekleyeceklerini bildirdi.

Enver Paşa’nın emri üzerine Türk askeri, 23 Nisan-5 Ağustos 1916 arasında, yeniden saldırıya geçti ve Türk askeri 23 Nisan’da Katya’da başarı kazandı; ancak 3-5 Ağustos 1916’daki Romani Muharebesi’nde İngiliz savunmasını aşamadı.

Bu sırada Şerif Hüseyin İngiltere’ye güvenerek ayaklandı; 5 Haziran 1916’da Medine yakınlarında başlayan isyan kısa sürede Hicaz’a yayıldı. Mekke ve Taif’teki Türk askeri tutsak edildi. Medine’deki Fahrettin Paşa’ya, ayaklanmayı bastırma emri verildi. Fahrettin Paşa iki alay asker ile asilerin üzerine giderken 27 Haziran’da Şerif Hüseyin bağımsızlığını ilan etti. 

Romani’de üstünlüğü ele geçiren İngilizler, Arap isyanının da desteğiyle ilerlemeye başladı; Türk askeri yeniden geri çekildi. Böylece Osmanlı Devleti’nin Kanal Harekâtı sona erdi. Bundan sonra Kanal Cephesi Gazze ağırlıklı olarak Sina Harekâtı biçiminde sürdü.

Sina Harekâtı (23 Aralık 1916-9 Ocak 1917)

Sina Harekâtı içerisinde, Magdaba‘da ve Refah’ta olmak üzere, iki çarpışma gerçekleşti. 

Magdaba çarpışmasında geriden yapılan saldırı ile 1.500 Türk askeri, ya şehit ya da tutsak edildi. Türk savunma çizgisi daha geriye çekilirken iki yıl elde tutulan Tih Çölü de boşaltılmış oldu.

Refah’ta (9 Ocak 1917) İngilizlerin baskınına uğrayan Türk garnizonu son mermiye kadar direndi, ancak yaklaşık 1.600 asker esir düştü. Böylece Sina Yarımadası tamamen İngilizlerin eline geçti.

Gazze Çarpışmaları

Kanal Cephesi içinde devam eden çatışmalarda Türk askerinin başarılı olduğu çarpışmalar da olmuştu.

Birinci Gazze Çarpışması’nda İngilizler 1.500 kayıp vererek geri çekilmiştir. Birinci Gazze Çarpışması Türklere “cesaret kaynağı” olurken İngilizleri tedirgin etmiştir.

İkinci Gazze Çarpışmasında da İngilizler, yenilgiyi ikinci kez kabul ederek çekildi ve Gazze’ye bir kez saldırmak için altı ay kadar bekledi.

Diğer çarpışmalarda ağır kayıplar veren Türk askeri, Yafa-Kudüs Çizgisi’ne doğru çekilmeye başladı. Ve maalesef  Zeytindağ‘da çetin çatışmalar yaşansa da sonunda Kudüs, 9 Aralık 1917’de İngilizlerin eline geçti. Kudüs’ü kaybetmenin “ağır yükü”nü taşıyamayan Cemal Paşa, 12 Aralık’ta görevini Falkenhayn’e bırakıp İstanbul’a döndü. 

Eylül 1918’de Nablus (Megiddo) yenilgisiyle Filistin cephesi çöktü; Şam ve Beyrut kaybedildi. Yıldırım Ordular Grubu’nun başına geçen Mustafa Kemal Paşa, Halep’in kuzeyinde kurduğu savunma hattında İngiliz ilerleyişini durdurdu (26 Ekim 1918). Mondros Ateşkesi’nde ordunun tuttuğu bu hat, daha sonra Misak-ı Millî’nin güney sınırına esas oldu.

Belki biraz detaya girmiş olabilirim bu yazımda fakat yapılan ihanetleri biraz olsun hatırlamak adına bence bu yazdıklarım oldukça önem arz ediyordu.

Bu yazımızda son olarak Kanal Cephesi özelliklerini toparlayalım.

Kanal Cephesi’nin Özellikleri

• Kanal Cephesi Osmanlı Devleti’nin ikinci taarruz cephesidir.
• Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’ndaki en uzun süren cephesidir.
• Osmanlı Devleti Araplar’dan gereken yardımı alamadığı gibi ağır kayıplar vermesine neden olmuştur.

Kronoloji

I. Dünya Savaşı’ndaki diğer cepheler: Kafkas Cephesi · Çanakkale Cephesi · Suriye-Filistin Cephesi · Yardım Cepheleri

Sıkça Sorulan Sorular

Kanal Cephesi neden açıldı?

Almanya’nın isteğiyle; İngiltere’nin Hindistan sömürge yolunu kesmek, Mısır’ı geri almak ve İslam dünyasını İngilizlere karşı harekete geçirmek için.

Kanal Cephesi’nin komutanı kimdir?

4. Ordu Komutanı ve Bahriye Nazırı Cemal Paşa. Harekâtı Alman subay Kress von Kressenstein planladı.

Kanal Cephesi neden başarısız oldu?

Çöl şartları, ikmal zorlukları, İngilizlerin üstün savunması ve Şerif Hüseyin’in isyanıyla Arapların İngilizlerin yanında yer alması nedeniyle.

Kanal Cephesi’nin Misak-ı Millî ile ilgisi nedir?

Savaşın sonunda Mustafa Kemal Paşa’nın Halep’in kuzeyinde tuttuğu hat, Misak-ı Millî’de güney sınırının belirlenmesine esas oldu.

Kaynakça

• Genelkurmay ATASE, Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi, Sina-Filistin Cephesi ciltleri.
• Cemal Paşa, Hatıralar.
• MEB, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük ders kitabı.

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026