Kısaca: Ankara, 13 Ekim 1923‘te TBMM’nin kabul ettiği “Türkiye Devleti’nin başkenti Ankara’dır.” hükmüyle yeni Türk devletinin başkenti oldu. Millî Mücadele yıllarında Heyet-i Temsiliye’nin merkezi ve TBMM’nin açıldığı şehir olan Ankara; Anadolu’nun ortasında, cephelere yakın, ulaşım ve haberleşme bakımından elverişli ve denizden gelecek saldırılara karşı güvenliydi. Bu karar Saltanat’ın kaldırılmasından sonra, Cumhuriyet’in ilanından 16 gün önce alındı; cumhuriyetçilik ve inkılapçılık ilkeleriyle ilişkilendirilir.
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 27 Aralık 1919 | Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye Ankara’ya geldi |
| 23 Nisan 1920 | Büyük Millet Meclisi Ankara’da açıldı; Ankara fiilen yönetim merkezi oldu |
| 31 Ocak 1921 | Hükûmetin merkezini Ankara’ya kalıcı olarak taşıyan kararname Meclis’te reddedildi (Atatürk Ansiklopedisi) |
| 16 Ocak 1923 | Mustafa Kemal İzmit’te başkent konusundaki görüşünü açıkladı |
| 24 Temmuz 1923 | Lozan Barış Antlaşması imzalandı |
| 9 Ekim 1923 | İsmet Paşa ve arkadaşları başkent teklifini Meclis’e sundu |
| 13 Ekim 1923 | Ankara başkent oldu |
| 20 Nisan 1924 | 1924 Anayasası: “Başkenti Ankara şehridir” |
📌 SINAV NOTU: Sıralama sorularına dikkat: 1 Kasım 1922 Saltanat’ın kaldırılması → 24 Temmuz 1923 Lozan → 13 Ekim 1923 Ankara başkent → 29 Ekim 1923 Cumhuriyet → 3 Mart 1924 Halifeliğin kaldırılması → 20 Nisan 1924 Anayasa. Ankara’nın başkent olması cumhuriyetçilik ve inkılapçılık ilkeleriyle ilişkilendirilir; eşleştirmelerde “devletin yeni yönetim merkezi oldu” ifadesiyle verilir.
Ankara Neden Seçildi?
Ankara’nın Millî Mücadele’deki yükselişi 27 Aralık 1919’da başladı. Sivas’tan yola çıkan Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye üyeleri bu tarihte Ankara’ya geldi ve halk tarafından coşkuyla karşılandı (bkz. Temsil Heyeti’nin Ankara’ya gelişi). İstanbul’un 16 Mart 1920’de resmen işgal edilmesinin ardından 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi Ankara’da açıldı. Böylece Ankara, Millî Mücadele’nin yönetildiği yer ve yeni devletin fiilî merkezi oldu.
Ders kitapları Ankara’yı öne çıkaran nedenleri şöyle sıralar:
- Anadolu’nun ortasında bulunması ve kıyı ile sınırlardan uzak olması başkentin güvenliği açısından uygundu.
- Cephelere yakındı; demiryolu bağlantısı sayesinde ulaşım ve haberleşme bakımından elverişliydi.
- Temsil Heyeti’nin ve TBMM’nin merkeziydi; Millî Mücadele buradan yönetilmişti.
- Ankara halkı Heyet-i Temsiliye’yi bağrına basmış ve Millî Mücadele’yi desteklemişti.
İstanbul’un durumu ise farklıydı. Boğazlar saldırıya açık ve emniyetsizdi; şehir dört yıl boyunca İtilaf donanmasının topları altında kalmıştı. Mustafa Kemal Paşa, Mayıs 1919’da İstanbul’dan ayrılmadan önce Vahdettin’le görüşürken padişahın gözlerinin sık sık pencereden görünen düşman gemilerine kaydığını fark etmişti. 16 Ocak 1923’te İzmit’te gazetecilere bu hatırayla ilgili düşüncesini şöyle açıkladı: “Bir geminin topundan telaşa düşecek bir yerde, İstanbul’da, hükûmet merkezi olmaz.”
Başkent Tartışmaları
Başkent meselesi ilk kez savaş sürerken gündeme geldi. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre hükûmetin merkezini kalıcı olarak Ankara’ya taşıyan bir kararname 31 Ocak 1921’de Meclis’e sunuldu, ancak “red” sesleri arasında 26’ya karşı 71 oyla reddedildi. Birinci Meclis, başkent konusunun zaferden sonra konuşulmasından yanaydı.
Saltanat’ın kaldırılması ve Lozan Barış Antlaşması‘nın imzalanmasından sonra İtilaf Devletleri İstanbul’dan çekilince tartışma yeniden alevlendi. Bazı milletvekilleri ve İstanbul basını, başkentin İstanbul’da kalması gerektiğini savundu. Ancak TBMM’nin Ankara’da olması bu şehri zaten yeni devletin fiilî başkenti yapmıştı.
13 Ekim 1923 Kararı
Dışişleri Bakanı İsmet (İnönü) Paşa ve arkadaşları 9 Ekim 1923’te “Türkiye Devleti’nin başkenti Ankara’dır.” şeklinde bir teklif hazırlayarak Meclis’e sundu. Teklif önce Halk Fırkası grubunda görüşüldü, 10 Ekim’de komisyonlardan hızla geçti ve 13 Ekim 1923‘te Meclis Genel Kurulunda kabul edildi.
Kabul şekliyle ilgili kaynaklar farklı ayrıntılar verir. İnkılap Tarihi 12 kitabı hükmün “tek maddelik bir kanunla” kabul edildiğini yazar. Atatürk Ansiklopedisi’nde Zafer Koylu’nun maddesine göre ise teklif, Anayasa Komisyonunun mazbatası üzerine Meclis kararı biçimine dönüştürüldü ve büyük çoğunlukla kabul edildi. Oturum başkanı Ali Fuat Paşa’nın “oy çokluğuyla” sözüne bazı milletvekilleri “oy birliğiyle” diye itiraz edince Paşa, kalkmayan eller olduğunu söyleyerek “büyük çoğunlukla” ifadesinde ısrar etti. Hüküm daha sonra 20 Nisan 1924 Anayasası’nın 2. maddesine de girdi.
Sonuçları
Ankara’nın başkent oluşuyla yeni bir devlet kurma sürecinde önemli bir adım daha atıldı. Ders kitabına göre ülke yönetimiyle ilgili siyasi ve ekonomik kararlar artık Millî Mücadele’nin sembol şehrinden alınacaktı; başkentin kıyı ve sınırlardan uzaklaştırılması muhtemel bir güvenlik açığını kapattı. Ankara kısa sürede kültür ve sanat faaliyetlerinin de merkezi hâline geldi.
Karar Avrupa’da tepkiyle karşılandı. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre Afganistan, Sovyetler Birliği, Polonya ve Yunanistan’ın elçilikleri Ankara’ya gelirken başta İngiltere olmak üzere birçok devlet elçiliğini İstanbul’da tuttu. Hükûmet ücretsiz arsa gibi kolaylıklar sağladı ve 1927’de İstanbul’daki Dışişleri irtibat bürosunu kapattı; bundan sonra elçiliklerin Ankara’ya taşınması hızlandı. Ders kitabının ifadesiyle Türkiye’nin kararlı duruşu bu direnci kırdı ve yeni devletin dış politikadaki otoritesi güçlendi. Başkent için hazırlanan imar planı yarışmasını 1928’de Alman şehirci Hermann Jansen kazandı; Ankara planlı bir modern başkent olarak yeniden kuruldu.
Başkent kararından 16 gün sonra Cumhuriyet ilan edildi. İki gelişme birlikte, yeni devletin Osmanlı’nın devamı değil, millî egemenliğe dayanan yeni bir devlet olduğunu gösteriyordu. Bu dönemin diğer adımları için siyasi alanda yapılan inkılaplar ve Atatürk ilkeleri sayfalarımıza, ünitenin tamamı için İnkılap Tarihi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Ankara ne zaman başkent oldu?
13 Ekim 1923’te. Dışişleri Bakanı İsmet Paşa ve arkadaşlarının 9 Ekim’de Meclis’e sunduğu teklif 13 Ekim 1923’te kabul edildi ve Ankara Türkiye Devleti’nin başkenti oldu.
Ankara neden başkent seçildi?
Ankara Millî Mücadele’nin yönetildiği, TBMM’nin açıldığı şehirdi. Anadolu’nun ortasında olduğu için güvenliydi; demiryolu bağlantısı vardı, haberleşme ve ulaşım bakımından elverişliydi. İstanbul ise Boğazlar yüzünden denizden gelecek saldırılara açıktı. Ankara halkının Millî Mücadele’ye verdiği destek de etkili oldu.
Ankara’nın başkent olması hangi Atatürk ilkesiyle ilgilidir?
MEB İnkılap Tarihi 12 ders kitabına göre cumhuriyetçilik ve inkılapçılık ilkeleriyle ilişkilidir.
Ankara’nın başkent olması kanunla mı kabul edildi?
Ders kitapları tek maddelik bir kanunla kabul edildiğini yazar. Atatürk Ansiklopedisi ise İsmet Paşa’nın teklifinin Anayasa Komisyonunun mazbatası üzerine Meclis kararı olarak kabul edildiğini, hükmün 20 Nisan 1924 Anayasası’nın 2. maddesine de girdiğini belirtir.
Kaynak: MEB İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 8 ders kitabı (Ankara’nın Başkent Oluşu); MEB İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı (Ankara’nın Başkent Olması); Atatürk Ansiklopedisi, “Ankara’nın Başkent Oluşu” maddesi (Zafer Koylu); Bilal N. Şimşir, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S. 20, 1991 (ders kitabındaki aktarımla).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Turkije, Ankara, SFA022829636 (Unknown authorUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons).
: Nedenleri ve Sonuçları){kind=link}