Kısaca: Cumhuriyet, 29 Ekim 1923‘te Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan değişiklikle ilan edildi. Değişikliğin ilk cümlesi “Türkiye Devleti’nin hükûmet şekli cumhuriyettir.” oldu. Aynı akşam Mustafa Kemal Paşa oylamaya katılan milletvekillerinin oy birliğiyle ilk cumhurbaşkanı seçildi; ertesi gün İsmet Paşa başbakan oldu. Cumhuriyet’in ilanıyla devletin rejim sorunu ve devlet başkanlığı meselesi çözüldü, meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçildi ve hükûmet bunalımı sona erdi. Sonraki inkılaplara zemin hazırlayan bu adım, cumhuriyetçilik ilkesinin hayata geçirilmesidir.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Tarihi | 29 Ekim 1923 |
| Yöntemi | Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun (1921 Anayasası) bazı maddelerinin değiştirilmesi |
| Teklifi hazırlayanlar | Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa (28-29 Ekim gecesi, Çankaya) |
| Hazırlayan kriz | Meclis hükûmeti sisteminden kaynaklanan hükûmet bunalımı (Ekim 1923) |
| İlk cumhurbaşkanı | Mustafa Kemal Paşa (29 Ekim 1923) |
| İlk başbakan | İsmet (İnönü) Paşa (30 Ekim 1923) |
| Meclis başkanı | Fethi (Okyar) Bey |
| İlgili ilke | Cumhuriyetçilik (ayrıca halkçılık, laiklik ve inkılapçılıkla uyumlu) |
📌 SINAV NOTU: Cumhuriyet’in ilanıyla çözülen sorunları çözülmeyenlerden ayırın. Çözülenler: rejimin adı, devlet başkanlığı, hükûmet bunalımı (kabine sistemine geçiş). Çözülmeyen: halifelik hâlâ duruyordu; bu ikilik 3 Mart 1924‘te giderildi. Cumhuriyet yeni bir anayasayla değil, 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda değişiklikle ilan edildi; yeni anayasa 20 Nisan 1924‘te kabul edildi.
Cumhuriyete Giden Yol
Mustafa Kemal’in cumhuriyet düşüncesi Millî Mücadele’den eskiydi. Atatürk Ansiklopedisi’nde İhsan Güneş’in maddesine göre Sofya’da ataşemiliterken “Devletin esasını cumhuriyet ilkelerine göre hazırlamak gerekir.” demiş, Erzurum Kongresi günlerinde Mazhar Müfit Bey’e zaferden sonra hükûmet şeklinin cumhuriyet olacağını söylemişti. Ancak ne arkadaşları ne de toplum buna hazırdı; bu düşüncesini bir “millî sır” olarak sakladı. Amasya Genelgesi’ndeki “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” cümlesi, egemenliğin kaynağını şimdiden millete bağlıyordu.
Sonraki adımlar bu yolu adım adım açtı. 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi açıldı ve “Meclis’in üstünde bir güç yoktur” ilkesi kabul edildi. 20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” hükmünü getirdi. 1 Kasım 1922’de Saltanat kaldırıldı. Atatürk Ansiklopedisi’nin ifadesiyle artık yürürlükteki sistem “adı konmamış bir cumhuriyet”ti. 24 Temmuz 1923’te Lozan imzalandı, 13 Ekim 1923’te Ankara başkent oldu. Sıra rejime adını koymaya gelmişti. Bu sürecin tamamı Cumhuriyete Giden Yol sayfamızda.
Mustafa Kemal Nutuk’ta bu bekleyişi şöyle açıklar: Saltanat taraftarları özellikle Teşkilât-ı Esasiye yapılırken padişahın ve halifenin yetkilerinin yazılmasında ısrar ediyordu; kendileri ise “bunun zamanı gelmediğini” söyleyerek devlet yönetimini cumhuriyetten söz etmeden ama her an cumhuriyete doğru yürüyecek biçimde şekillendirmeye çalışıyordu.
Meclis Hükûmeti Sistemi ve Hükûmet Bunalımı
1 Nisan 1923’te seçimlerin yenilenmesine karar verildi ve 11 Ağustos 1923’te II. TBMM açıldı. O dönemde yürürlükte olan meclis hükûmeti sisteminde devlet başkanlığı görevini Meclis Başkanı yürütüyor, bakanlar (icra vekilleri) Meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Bu yüzden hükûmet üyeleri arasında birlik olmayabiliyordu. Savaş yıllarında işleyen düzen, barışla birlikte tıkandı.
Ekim 1923’te bunalım patlak verdi. Fethi (Okyar) Bey 24 Ekim’de Dahiliye Vekilliğinden istifa etti; Meclis 25 Ekim’de Rauf Bey’i Meclis ikinci başkanlığına, Mustafa Kemal’in uygun görmediği Sabit Bey’i Dahiliye Vekilliğine seçti. Bunun üzerine Mustafa Kemal hükûmet üyelerinden istifa etmelerini ve yeniden seçilseler bile görevi kabul etmemelerini istedi. Hükûmet 27 Ekim’de istifa etti; milletvekilleri günlerce liste hazırlasa da yeni bir hükûmet kurulamadı. Ders kitabının ifadesiyle devletin adının ve rejiminin belirlenmemiş olması, TBMM Başkanının hem devlet hem hükûmet başkanı olmasının yarattığı sorunlar ve bu bunalım Cumhuriyet’in ilanını zorunlu hâle getirdi.
28 Ekim Akşamı Çankaya
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, Çankaya’daki köşkünde Kâzım (Özalp) Paşa, İsmet Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Rize Milletvekili Fuat Bey ve Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey ile yemekteydi. Sofrada sözü aldı ve kararını açıkladı: “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz.” Konuklar kararı onayladı ve yöntemi konuştu. Diğerleri ayrıldıktan sonra Mustafa Kemal ile İsmet Paşa, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılacak değişikliğin metnini hazırladı.
29 Ekim 1923: Teşkilât-ı Esasiye Değişikliği
29 Ekim’de Halk Fırkası grubu toplandı. Hükûmet listesi üzerinde yine anlaşma sağlanamayınca milletvekilleri sorunun çözümü için Mustafa Kemal Paşa’ya yetki verdi. Meclis’e gelen Paşa, hükûmet kurulamamasının nedeninin bakanların Meclis’ten tek tek seçilmesi olduğunu söyledi ve hazırladığı teklifi okuttu. Uzun tartışmalardan sonra teklif grupta kabul edildi; Anayasa Komisyonunda metne din ve dil hükümleri de eklendi. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre değişikliğin getirdiği başlıca hükümler şunlardı:
- “Türkiye Devleti’nin hükûmet şekli cumhuriyettir.”
- Türkiye Devleti’nin dini İslam, resmî dili Türkçedir.
- Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur; Meclis, hükûmetin yönetim kollarını bakanlar aracılığıyla yönetir.
- Cumhurbaşkanı, TBMM Genel Kurulu tarafından kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilir. Cumhurbaşkanı devletin başkanıdır; gerekli gördükçe Meclis’e ve hükûmete başkanlık eder.
- Başvekil (başbakan) cumhurbaşkanı tarafından Meclis üyeleri arasından seçilir. Diğer bakanları başvekil seçer ve tümü Meclis’in onayına sunulur.
Meclis’te ivedilikle görüşülen teklif akşam saatlerinde “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri arasında kabul edildi. Hemen ardından yapılan seçimde Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan milletvekillerinin oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyet’in ilanı o gece telgrafla bütün yurda duyuruldu. 30 Ekim’de İsmet Paşa başbakanlığa getirildi, Fethi Bey Meclis Başkanı oldu. O günün anlatı tadındaki hikâyesini 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı yazımızda okuyabilirsiniz.
Ders kitabında yer alan Abdurrahman Şeref Efendi’nin sözü, yeni rejimin aslında zaten kurulmuş olduğunu güzel anlatır: “Hâkimiyet-i millîye, kayıtsız şartsız milletindir; kime sorarsanız sonuç bu, Cumhuriyet demektir. Doğan çocuğun adıdır.”
Cumhuriyet’in İlanının Sonuçları
- Yeni Türk devletinin rejimi cumhuriyet, adı Türkiye Cumhuriyeti oldu; rejim sorunu çözüldü.
- Cumhurbaşkanlığı makamı kuruldu ve devlet başkanlığı sorunu çözüldü.
- Meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçildi, başbakanlık makamı oluşturuldu; hükûmet bunalımı sona erdi.
- Millî egemenlik anlayışı güçlendi; devlet ırk, dil, din ve cinsiyet farkı gözetmeden bütün vatandaşlara eşit yaklaşan bir yapı kazandı.
- Sonraki yıllarda yapılacak inkılaplara zemin hazırlandı ve Batı ile uyum kolaylaştı.
Cumhuriyet’in ilanı herkesi memnun etmedi. Saltanat ve hilafet taraftarları, İstanbul basınının bir kısmı ve Millî Mücadele’nin önde gelen isimlerinden Rauf (Orbay), Kâzım Karabekir ve Ali Fuat (Cebesoy) paşalar kararın aceleye getirildiğini ileri sürdü. Bu muhalefet 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘nın kurulmasına uzandı. Halife Abdülmecit Efendi’nin bir devlet başkanı gibi davranması ise rejim karşıtlarına cesaret verdi ve halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) gündeme geldi. 20 Nisan 1924’te kabul edilen yeni anayasanın ilk maddesi “Türkiye Devleti bir cumhuriyettir.” oldu.
Cumhuriyet’in ilanı, Atatürk ilkelerinden cumhuriyetçiliğin doğrudan uygulamasıdır; ders kitabı onu halkçılık, laiklik ve inkılapçılık ilkeleriyle de uyumlu bulur. İlkelerin tamamı için Atatürk İlkeleri, dönemin öteki adımları için siyasi alanda yapılan inkılaplar sayfalarımıza, ünitenin tamamı için İnkılap Tarihi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?
29 Ekim 1923’te. Mustafa Kemal Paşa’nın İsmet Paşa ile hazırladığı Teşkilât-ı Esasiye Kanunu değişikliği o gün TBMM’de kabul edildi ve Cumhuriyet resmen ilan edildi.
Cumhuriyet’in ilanının nedenleri nelerdir?
Devletin rejiminin adı henüz konmamıştı; Saltanat kaldırıldığı için devlet başkanlığı makamı belirsizdi. Meclis hükûmeti sisteminde bakanlar tek tek Meclis’ten seçildiği için 1923 sonbaharında hükûmet kurulamadı ve hükûmet bunalımı yaşandı. Bu sorunlar Cumhuriyet’in ilanını zorunlu hâle getirdi.
Cumhuriyet’in ilanının sonuçları nelerdir?
Devletin rejimi cumhuriyet, adı Türkiye Cumhuriyeti oldu. Cumhurbaşkanlığı makamı kuruldu ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine geçildi, başbakanlık makamı oluşturuldu ve İsmet Paşa ilk başbakan oldu. Hükûmet bunalımı sona erdi; sonraki inkılaplara zemin hazırlandı.
Cumhuriyet’in ilanı hangi Atatürk ilkesiyle ilgilidir?
Doğrudan cumhuriyetçilik ilkesiyle ilgilidir. MEB İnkılap Tarihi 12 ders kitabı, Cumhuriyet’in ilanını cumhuriyetçilik, laiklik, halkçılık ve inkılapçılık ilkeleriyle uyumlu bir adım olarak değerlendirir.
Cumhuriyet’in ilanına kimler tepki gösterdi?
Saltanat ve hilafet taraftarları, İstanbul basınının bir kısmı ve Millî Mücadele’yi birlikte yürüttüğü bazı silah arkadaşları tepki gösterdi. Rauf (Orbay), Kâzım Karabekir ve Ali Fuat (Cebesoy) paşalar işin aceleye getirildiğini, kendilerine haber verilmediğini söyledi. Bu muhalefet 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulmasına uzandı.
Kaynak: MEB İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 8 ders kitabı (Cumhuriyetin İlanı); MEB İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı (Cumhuriyet’in İlanı, 1924 Anayasası); Atatürk Ansiklopedisi, “Cumhuriyet’in İlanı” maddesi (İhsan Güneş); Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (ATAM yayını).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Mustafa Kemal Atatürk (The Prime Ministry of Turkey. It is government property, whi, Public domain, Wikimedia Commons).
: Nedenleri ve Sonuçları){kind=link}