İstanbul’un Eski Adları

İstanbul, yüzyıllardır güzelliği ile şarkılara ve şiirlere ilham olmasının yanı sıra milyonlarca insana ev sahipliği yapmıştır. Bulunan yeni kalıntılar, şehrin tarihinin 8500 yıl öncesine dayandığını ortaya koymuştur. Dünyada 3 büyük imparatorluğa başkentlik yapan tek şehir İstanbul, köklü tarihi boyunca kaçınılmaz bir şekilde farklı isimler ile anıldı. İstanbul’un eski adları şu şekilde sıralanabilir:

Kısaca

İstanbul tarih boyunca Lygos, Byzantion, Augusta Antonina, Nova Roma, Konstantinopolis, Kostantiniyye, Dersaadet, Âsitâne, Darülhilafe gibi adlarla anıldı. Osmanlı döneminde resmî belgelerde Kostantiniyye, halk arasında İstanbul adı kullanıldı. Şehrin adı 28 Mart 1930’da çıkarılan Posta Hizmet Kanunu ile resmî olarak İstanbul oldu.

İstanbul’un Adları Tablosu

İstanbul’un Tarih Boyunca Aldığı Adlar

1) Likos (Lygos)

Lygos, İstanbul’un kayıtlarda geçen en eski ismi olarak biliniyor. Farklı söylenişler ile birlikte kelime Likos, Lycvs, Lygos, Licus ve Lükos olarak da geçer. Bayrampaşa Deresi, eskiden likos deresi olarak adlandırılırdı ve bölgedeki ilk yerleşim yerlerinden biriydi. Bugün hala bu isimle bilinmesi, kuşaklar boyunca Likos’un hafızalardan silinmediğini gösterir.

2) Byzantion

Milattan önce 667 tarihinde Antik Yunanistan’ın Megara şehrinden gelen yerleşimciler, bölgede yeni bir kent kurarak ‘’Byzas’ın şehri’’ manasına gelen Byzantion’u kullanmışlardır. Bunun kral Byzas’ı şereflendirmek için seçildiği düşünülmektedir.

3) Augusta Antonina

Augusta Antonina, şehrin önemini ifade eden adlarından biridir. Yaygın olarak bilinmese de Roma tarihi kayıtlarında geçer. Roma İmparatoru olan Septimius Severus, şehri yeniden inşa ettikten sonra oğlu Antoninus’u (Caracalla) şereflendirmek üzere bu ismi vermiştir.

4) Nova Roma

330 yılında şehir, Roma İmparatorluğu’nun başkenti olarak Nova Roma olarak isimlendirilmiştir. Nova Roma, Latincede Yeni Roma anlamına gelir. Nova Roma, dönemin insanları tarafından pek benimsenmese de patrikler resmi unvanlarda bugün dahi kullanmaktadır.

5) Konstantinopolis

Şehir 330 yılında I. Konstantin (Büyük Konstantin) tarafından Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti olarak yeniden kurulunca, onun adına “Konstantin’in şehri” anlamına gelen Konstantinopolis adıyla anılmaya başlandı. Bu ad Bizans (Doğu Roma) dönemi boyunca kullanıldı.

20. yüzyılın başlarına dek batılı devletler Konstantinopolis’i kullanmaya devam etmiştir. 1453 senesinde Fatih Sultan Mehmet’in şehri fethetmesinden sonra da bu şekilde anılmıştır.

6) Konstantiniyye

Konstantiniyye, Konstantinopolis’in Arapça halidir. Fatih Sultan Mehmet’in fethinden sonra hem tarihi kaynaklarda hem de halk tarafından en sık kullanılan isimlerden biridir.

7) Dersaadet

İstanbul’un Osmanlı döneminde kullanılan adlarından biridir. Saray ve çevresinde de benimsenmesi ile birlikte geniş bir kitleye yayılmıştır. Dersaadet, Farsça “der” (kapı) ve Arapça “saadet” (mutluluk) kelimelerinden oluşur ve “mutluluk kapısı” anlamına gelir.

8) Makarrı Saltanat

Osmanlı padişahlarının, imparatorluğu İstanbul’dan yönetmesi ile birlikte ‘’saltanatın merkezi’’ anlamındaki Makarrı Saltanat kullanılmıştır.

9) Asitane-i Aliyye

Âsitâne, Farsça kökenli bir kelimedir ve “eşik, büyük dergâh” anlamına gelir. Osmanlı’da “yüce eşik, payitaht” anlamında İstanbul için kullanılmıştır.

10) Darülhilafe

Yavuz Sultan Selim döneminde (1517) halifeliğin Osmanlılara geçmesinden sonra İstanbul için “halifelik merkezi” anlamına gelen Darülhilafe adı da kullanılmıştır.

11) İstanbul

Türk Posta Hizmet Kanunu’na göre şehrin ismi 28 Mart 1930 tarihinde resmi olarak İstanbul olarak değiştirilmiştir. Akabinde, Konstantiniyye ve Konstantinopolis isimleri tamamı ile yürürlükten kaldırılmıştır.

İstanbul Kelimesinin Kökeni

Stanpolis, Eski Yunanca (Rumca) kökenlidir. Kelimenin anlamı şehre doğru gitmek ve şehir içi anlamındaki ‘’eis ten polin’’ tamlamasından gelir. Etimolojik olarak da İstanbul sözcüğünün kaynağı olduğu kabul edilir. Bu söyleyiş Orta Çağ’da halk arasında yaygınlaşmış ve Türkçeye İstanbul olarak geçmiştir.

Farklı Dillerde İstanbul

İstanbul, üç imparatorluğu başkentlik yapması da dahil olmak üzere tarih boyunca sahip olduğu önemi hep korumuştur. Bu nedenle farklı kültürlerde değişik isimler ile anılır. Eski Yunancada Byzantion, Ermenicede Gosdantnubolis, İskandinav dillerinde Miklagard (“büyük şehir”), Slav dillerinde Çargrad (“imparatorun şehri”) olarak geçer. Araplar ve Osmanlılar resmî yazışmalarda Kostantiniyye adını kullanmış, halk arasında ise İstanbul adı yaygınlaşmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

İstanbul’un bilinen en eski adı nedir?

Kayıtlara geçen en eski adı Lygos’tur. Megaralı kolonistlerin M.Ö. 667’de kurduğu şehir ise Byzantion adıyla anıldı.

İstanbul’un adı ne zaman resmî olarak İstanbul oldu?

28 Mart 1930’da çıkarılan Posta Hizmet Kanunu ile şehrin adı resmî olarak İstanbul oldu; Konstantinopolis ve Kostantiniyye adları resmî yazışmalardan kalktı.

Dersaadet ne demek?

Dersaadet “mutluluk kapısı” anlamına gelir ve Osmanlı döneminde İstanbul için kullanılan adlardandır.

İstanbul kelimesi nereden geliyor?

Yaygın kabule göre Rumca “eis tin polin” (şehre doğru, şehre) söyleyişinden gelir. Bu söyleyiş zamanla Stinpolin, Stanbul ve İstanbul biçimini aldı.

Kaynakça

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “İstanbul” maddesi.
• Semavi Eyice, “İstanbul’un Adları”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Tarih Vakfı.
• İlber Ortaylı, Bir İmparatorluk Başkenti: İstanbul, Kronik Kitap.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026