Kafkas İslam Ordusu: Nuri Paşa ve Bakü’nün Kurtuluşu (15 Eylül 1918)

Kısaca: Kafkas İslam Ordusu, I. Dünya Savaşı’nın son yılında Azerbaycan ve Dağıstan’ı Rus işgalinden ve Ermeni çetelerinin saldırılarından kurtarmak için kurulan Osmanlı ordusudur. Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından 1918 baharında kuruldu, komutanlığına kardeşi Nuri (Killigil) Paşa getirildi. Yaklaşık yirmi bin askerden oluşan ordu, Azerbaycan Türklerinden kurulan milis kuvvetleriyle birlikte savaştı ve 15 Eylül 1918‘de Bakü‘yü kurtardı. Bakü harekâtında 1130 asker şehit oldu. Bakü, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin başkenti yapıldı.

📌 SINAV NOTU: Bu konu Tarih 11’de I. Dünya Savaşı, İnkılap Tarihi 12’de Azerbaycan’ın bağımsızlığı bağlamında sorulur. Üç bilgiyi birlikte hatırlayın: 28 Mayıs 1918 Azerbaycan’ın bağımsızlığı (Mehmed Emin Resulzâde), 15 Eylül 1918 Bakü’nün kurtuluşu (Nuri Paşa), 30 Ekim 1918 Mondros ve çekiliş. Azerbaycan, ders kitaplarına göre cumhuriyet yönetimine geçen ilk Türk devletidir.

1918’de Kafkasya: Boşalan Cephe

1917’de Rusya’da yaşanan Bolşevik Devrimi Kafkasya’daki dengeleri altüst etti. Sovyet Rusya, 3 Mart 1918’de imzaladığı Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekildi ve Osmanlı Devleti Elviye-i Selâse denilen Kars, Ardahan ve Batum sancaklarını geri aldı. Ancak çekilen Rus ordusu, boşalttığı yerlerin yönetimini Ermeni birliklerine bırakmıştı. Ders kitabının ifadesiyle bu birlikler Ruslardan kalan silahlarla yerleşim yerlerini tahrip etmeye ve Müslüman halkı katletmeye başladı. Osmanlı kuvvetleri yeni bir harekâtla bölgeye yeniden hâkim oldu. Savaşın bu cephedeki seyri için Kafkas Cephesi sayfamıza bakabilirsiniz.

1918’de Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan bağımsızlıklarını ilan etti. 28 Mayıs 1918‘de Mehmed Emin Resulzâde başkanlığında Azerbaycan Cumhuriyeti kuruldu. Ne var ki Bakü, Mart 1918’den beri Ermenilerle iş birliği yapan Bolşeviklerin elindeydi; işgalin ardından şehirdeki silahsız Müslümanlara yönelik büyük bir katliam yaşanmıştı. Bu yüzden Azerbaycan’ın ilk ve geçici başkenti Gence oldu. 4 Haziran 1918’de Batum’da Osmanlı Devleti ile Azerbaycan arasında dostluk antlaşması imzalandı. Yeterli askerî gücü olmayan Azerbaycan yönetimi Osmanlı Devleti’nden yardım istedi; Kafkasya’daki diğer Türk ve Müslüman topluluklar da benzer taleplerde bulundu.

Ordunun Kuruluşu

Yardım çağrıları üzerine Enver Paşa, savaşın başında savunduğu Türk birliği idealini de gözeterek harekete geçti. Amacı Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya’daki Türkleri Rus baskısından kurtarmaktı. 1918 baharında Şark Orduları Grubu’na bağlı olarak Kafkas İslam Ordusu kuruldu. Ordunun komutanlığına kardeşi Nuri (Killigil) Paşa, Şark Orduları Grubu komutanlığına ise Kûtülamâre Zaferi’nin kahramanlarından amcası Halil (Kut) Paşa getirildi. Nuri Paşa, kısa süre önce Trablusgarp’ta İtalyanlara karşı yerel kuvvetleri örgütlemişti.

Yaklaşık yirmi bin kişilik ordunun asıl gücünü Osmanlı birlikleri oluşturuyor, bunlara Azerbaycan Türklerinden kurulan milis kuvvetleri destek veriyordu. Ordunun kuruluş tarihi kaynaklarda farklı verilir: Tarih 11 ders kitabı 1918 baharını gösterirken bazı akademik çalışmalar Mayıs, bazıları Haziran 1918’i esas alır. Bu fark, ordunun karargâhının önce kurulup birliklerin sonradan Gence’de toplanmasından kaynaklanır.

Bakü’ye Yürüyüş ve 15 Eylül 1918

Gence’de toparlanan birlikler Göyçay hattında Bolşevik ve Ermeni kuvvetleriyle zorlu çarpışmalara girdi; bu cephedeki başarı Bakü yolunu açtı. Ders kitabında aktarılan Nasır Yüceer’in değerlendirmesine göre Osmanlı Devleti, Azerbaycan’ı kurtarma harekâtına başladığı andan itibaren Sovyet Rusya’yı, Ermenistan’ı, Gürcistan’ı, İngiltere’yi ve hatta müttefiki Almanya’yı adeta ortak bir cephe olarak karşısında buldu. Bakü’yü savunanlar arasında Ermeni ve Rus birliklerinin yanı sıra İran üzerinden gelen İngiliz kuvvetleri de vardı.

Otuz saat süren şiddetli muharebelerin sonunda Bakü savunması çöktü ve 15 Eylül 1918‘de şehir kurtarıldı. Ertesi gün Halil Paşa ile Nuri Paşa, şehrin dışında birliklerin resmigeçidini izledi. Bakü harekâtında 1130 asker şehit düştü. Bakü, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin başkenti oldu; ders kitabının ifadesiyle 28 Mayıs’ta kurulan cumhuriyet, 15 Eylül’de gerçek bağımsızlığına kavuştu. Bakü’nün ardından ordu Dağıstan yönünde Derbent’e ilerledi.

Mondros’tan Sonra

Osmanlı Devleti’nin 30 Ekim 1918’de imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, Kafkasya’daki bütün kazanımları boşa çıkardı. Kafkas İslam Ordusu Bakü’den çekilmek zorunda kaldı; bölgedeki otorite boşluğundan yararlanan İngilizler Kafkasya’nın önemli merkezlerini işgal etti. 28 Nisan 1920’de Kızıl Ordu Azerbaycan’ı ele geçirdi ve Azerbaycan Cumhuriyeti sona erdi. Mütarekenin Osmanlı Devleti için anlamı ve I. Dünya Savaşı’nın sonuçları ayrı sayfalarımızda anlatılıyor.

Bağımsızlık ancak SSCB dağılınca geri geldi: Azerbaycan 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etti ve Türkiye bu bağımsızlığı tanıyan ilk ülke oldu. Bu süreç için bağımsızlığını kazanan Türk devletleri sayfamıza bakabilirsiniz. Bakü’deki Türk şehitliğinde Kafkas İslam Ordusu’nun askerleri yatar ve 15 Eylül her yıl iki ülkede birlikte anılır.

Mütarekeden sonra İngilizler tarafından tutuklanan Nuri Paşa daha sonra serbest kaldı; Cumhuriyet döneminde silah sanayicisi olarak tanındı. Kafkasya ile bağlar Millî Mücadele’de de sürdü: TBMM Hükûmeti 1921’de Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile Kars Antlaşması‘nı imzalayarak doğu sınırını kesinleştirdi. Osmanlı Devleti’nin son dönemine ait öteki gelişmeler için Osmanlı Devleti siyasi tarihi sayfamıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kafkas İslam Ordusu nedir?

I. Dünya Savaşı’nın son yılında Azerbaycan’ın yardım istemesi üzerine Enver Paşa’nın kurduğu, Nuri Paşa komutasındaki Osmanlı ordusudur. Osmanlı birlikleri ve Azerbaycanlı gönüllülerden oluşan ordu, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı.

Kafkas İslam Ordusu’nun komutanı kimdir?

Enver Paşa’nın kardeşi Nuri (Killigil) Paşa’dır. Ordu, Doğu (Şark) Orduları Grubu’na bağlıydı; bu grubun komutanı da Enver Paşa’nın amcası Halil (Kut) Paşa idi.

Bakü ne zaman kurtarıldı?

Kafkas İslam Ordusu, otuz saat süren şiddetli muharebelerin sonunda 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı. MEB Tarih 11 ders kitabına göre harekâtta 1130 asker şehit düştü. 15 Eylül bugün Azerbaycan’da Bakü’nün kurtuluş günü olarak anılır.

Kafkas İslam Ordusu neden Bakü’den çekildi?

Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalayınca ordu Bakü’den ve Kafkasya’dan çekilmek zorunda kaldı. Bölgeyi önce İngilizler işgal etti, 28 Nisan 1920’de ise Kızıl Ordu Azerbaycan’ı ele geçirdi.

Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (Kafkas İslam Ordusu ve Bakü’nün Kurtarılması); MEB İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 12 ders kitabı (Kafkas İslam Ordusu); MEB Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 12 ders kitabı (Azerbaycan Halk Cumhuriyeti); Atatürk Ansiklopedisi, “Teşkilât-ı Mahsusa” ve “Millî Mücadele’de Merkez Ordusu” maddeleri; Gıyas Şüküroğlu, “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kuruluş Sürecinde Haziran Krizi”, Belleten, S. 312, 2024.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026

Kapak görseli: Staff officers of the Army of Islam and staff of the Ministry of Health of the ADR (Official of the Ottoman Empire, Public domain, Wikimedia Commons).