SSCB’nin Dağılmasıyla Bağımsızlığını Kazanan Türk Devletleri

Bu yazımızda SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletleri konusunu ele alacağız. SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletleri konumuzun içinde ise; Azerbaycan’ın, Kazakistan’ın, Kırgızistan’ın, Özbekistan’ın ve Türkmenistan’ın bağımsızlıklarını kazanmasına değineceğiz. Ayrıca konumuzun sonunda ise Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ve TİKA’dan bahsedip konumuzu sonlandıracağız.

Şİmdi SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletleri konumuza ilk olarak Azerbaycan’la başlayalım.

Kısaca

1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarını ilan etti. Türkiye, beş Türk cumhuriyetinin hepsini tanıyan ilk ülke oldu. Türkiye bu ülkelerle ilişkilerini geliştirmek için 1992’de TİKA’yı kurdu; 2009’da kurulan Türk Keneşi 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.

Bağımsız Türk Cumhuriyetleri Tablosu

Azerbaycan’ın Bağımsızlığını Kazanması

Azerbaycan 1918 yılında Mehmet Emin Resulzade önderliğinde bağımsızlığını ilan etse de bir süre sonra maalesef SSCB yönetimi altına girmiştir. Mehmet Emin Resulzade hakkındaki blog yazımızı da aşağıdaki bağlantıdan okuyabilirsiniz.

Karabağ’da Türklere karşı katliamlar yapan Ermenilere karşı Azerbaycan yöneticileri ses çıkarmıyordu. Moskova’nın ise böyle bir çabası zaten yoktu. Ki Rusya’nın olaylarda parmağı olduğu da aşikardı. Bu durum karşısında aydınlar halkı temsil edecek bir “Cephe” kurulması kararına vardılar. Bunun üzerine Bakü’de bir evde toplanan aydınlar milliyetçi gençlerin hocası olan Ebulfez Hoca’yı (Elçibey) Azerbaycan Halk Cephesi’nin (AHC) başkanı olarak seçtiler. Ağdam, Cebrayıl, Fuzuli, Kubatlı, Şuşa gibi Ermenilerin saldırdığı bölgelerde şubeler açıldı. Kısa süre sonra “Halk Cephesi” Azerbaycan halkının güvendiği tek güç halini aldı ve halk direnişi giderek arttı.

19 Ağustos 1991 tarihinde SSCB’de eski komünistlerden oluşan grup Gorbaçov’a karşı darbe girişiminde bulunuldu. Azerbaycan’da bu darbeye karşı ilk tepkiyi Halk Cephesi verdi ve darbe karşıtı mücadeleyi veren Boris Yeltsin’i destekledi. 

27 Ağustos 1991 tarihinde ise Azerbaycan Yüksek Sovyeti olağanüstü toplandı. 30 Ağustos’ta ise Azerbaycan’ın bağımsızlığını yeniden ilan etti.

💡 Azerbaycan Ali Meclisi’nin ”Azerbaycan Cumhuriyyeti Bağımsızlığı” anayasal tasarısını oybirliği ile onaylandığı tarih olan 18 Ekim 1991 tarihi “Bağımsızlık Günü” olarak kutlanmaktadır.

💡 Türkiye Cumhuriyeti 1991 yılında, 71 yıl sonra bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti’ni kardeşlik ilişkilerinin sonucu olarak 9 Kasım 1991 tarihinde tanıyan ilk ülke olmuştur. Böylece Azerbaycan Türkiye’nin en erken tanıdığı ülke olmuştur. 1993 yılında Azerbaycan Cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev Türkiye ve Azerbaycan arasındaki dayanışma için; “Biz bir millet, iki devletiz.” demiştir.

💡 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı görevini 2003 yılından itibaren Haydar Aliyev’in yerine geçen oğlu İlham Aliyev yapmaktadır.

Azerbaycan denince Dağlık Karabağ sorunun iç yüzüne değinmeden olmaz. Zira şu günlerde Ermenistan’ın kara propaganda peşinde olduğunu görüyoruz. O nedenle o günleri hatırlamakta fayda. Hocalı Katliamı ve Dağlık Karabağ sorunu hakkındaki blog yazımıza aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

Kazakistan’ın Bağımsızlığını Kazanması

SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletlerinden biri de Kazakistan olmuştur.

Kazakistan’ın başına SSCB Başkanı Gorbaçov tarafından Nursultan Nazarbayev getirilmiştir. SSCB’nin dağılmasından sonra Nursultan Nazarbayev 1991 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir.

💡 Kazakistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Türkiye olmuştur.

💡 Kazakistan 1991 yılında Semey Nükleer Deneme alanını kapatmıştır. Kazakistan ayrıca SSCB’den kalan nükleer silahlarından gönüllü olarak vazgeçmiştir.

💡 28 yıl devlet başkanlığı yapan Nursultan Nazarbayev’in 2019 yılında görevden çekilmesini takiben kendisinin onuruna başkent Astana’nın adı “Nur-Sultan” olarak değiştirilmiş, Eylül 2022’de ise yeniden Astana yapılmıştır.

💡 Nursultan Nazarbayev’in 2019 yılında görevi bırakmasıyla Kasım Cömert Tokayev devletin yeni cumhurbaşkanı olmuştur.

Kırgızistan’ın Bağımsızlığını Kazanması

1990 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerini Askar Akayev kazandı. 1991 yılında ise başkent Frunze’nin adı Bişkek olarak değiştirildi. SSCB’nin dağılmasıyla Kırgızistan 1991 yılında bağımsızlığını ilan etti.

💡 Kırgızistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Türkiye olmuştur.

💡 2005 yılında Kırgızistan’da başlayan “Lale Devrimi” sonucunda Askar Akayev görevini bırakmıştır. 2011 yılından 2017 yılına kadar Kırgızistan Cumhurbaşkanlığı görevini Almazbek Atambayev yürütürken 2017’de seçilen Sooronbay Ceenbekov, 2020’deki seçim protestoları sonrasında istifa etmiş; Ocak 2021’den bu yana cumhurbaşkanlığı görevini Sadır Caparov yürütmektedir.

Özbekistan’ın Bağımsızlığını Kazanması

SSCB’nin dağılmasıyla 31 Ağustos 1991 tarihinde Özbekistan bağımsızlığını ilan etmiş ve İslam Kerimov, cumhurbaşkanı seçilmiştir.

💡 2016 yılından itibaren Özbekistan Cumhurbaşkanlığı görevini Şevket Mirziyoyev yürütmektedir.

💡 Özbekistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Türkiye olmuştur.

Türkmenistan’ın Bağımsızlığını Kazanması

1985 yılında Saparmurad Niyazov (Türkmenbaşı) Türkmenistan Komünist Partisi başkanlığına getirilmiştir. Saparmurad Türkmenbaşı, Türkmenler arasındaki kabileciliği ortadan kaldırmış ve Türkmen dilinin resmi dil olmasını sağlamıştır.

Türkmenistan 1991 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir.

💡 Türkmenistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Türkiye olmuştur.

💡 Saparmurad Türkmenbaşı’nın 2006 yılında vefat etmesi üzerine yerine Gurbangulı Berdimuhamedov cumhurbaşkanı seçilmiştir. Mart 2022’den bu yana cumhurbaşkanı, oğlu Serdar Berdimuhamedov‘dur.

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), SSCB’nin dağılması sonrasında 21 Aralık 1991 tarihinde toplanan “Almatı Zirvesi” sonucu Azerbaycan, Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Moldova, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Ukrayna’nın katılımıyla kurulmuştur. Daha sonra ise Aralık 1993’te Gürcistan‘da bu topluluğa katılsa da 2008 Güney Osetya Savaşı sonrasında Meclis kararı ile 15 Ağustos 2008 tarihinde BDT’den ayrılmıştır.

Son olarak SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletleri konumuzda TİKA’nın amaçlarına değinelim.

TiKA (Türk İş Birliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı)

TiKA, 24 Ocak 1992 tarihinde başta Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve Türkiye’ye komşu ülkeler olmak üzere; gelişmekte olan ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmak, bu ülkelerle ekonomik, teknik, sosyo-kültürel ve eğitim alanlarında iş birliğini geliştirmek, ülkelerin kalkınma ihtiyaç ve hedeflerini, yapılabilecek iş birliği ve yardım konularını belirlemek, gerekli program ve projeleri hazırlama amacıyla kurulmuştur. Pazar ekonomisine geçiş çabalarını desteklemek , TiKA’nın görev ve sorumluluklarındandır.

Türk Devletleri Teşkilatı

Türk dili konuşan ülkeler arasında iş birliğini kurumsallaştırmak için 3 Ekim 2009’da imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile Türk Keneşi (Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyi) kuruldu. Teşkilat, 12 Kasım 2021’deki İstanbul Zirvesi’nde Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı. Üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dır; Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci statüsündedir.

Kronoloji

Çıkmış Sorular

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları. Ünite sayfası: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi.

Sıkça Sorulan Sorular

SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk devletleri hangileridir?

Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan.

Türk cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülke hangisidir?

Türkiye, 1991’de bağımsızlığını ilan eden beş Türk cumhuriyetinin hepsini tanıyan ilk ülkedir. Azerbaycan’ı 9 Kasım 1991’de tanımıştır.

Bağımsızlığını en son ilan eden Türk cumhuriyeti hangisidir?

Kazakistan, 16 Aralık 1991’de bağımsızlığını ilan ederek SSCB’den en son ayrılan cumhuriyet olmuştur.

TİKA ne zaman ve neden kuruldu?

TİKA 24 Ocak 1992’de, başta Türk cumhuriyetleri olmak üzere gelişmekte olan ülkelerle ekonomik, teknik, kültürel ve eğitim alanlarında iş birliği yapmak amacıyla kuruldu.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın üyeleri kimlerdir?

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan üyedir. Macaristan, Türkmenistan ve KKTC gözlemcidir.

Kaynakça

• Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası Cilt II (1980–2001), İletişim Yayınları.
• Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, Kronik Kitap.
• Türk Devletleri Teşkilatı resmî sitesi, turkicstates.org.
• TİKA resmî sitesi, tika.gov.tr.
• MEB, Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi ders kitabı.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026