Kısaca: Üç Tarz-ı Siyaset, Yusuf Akçura‘nın 1904’te Kahire’de çıkan Türk gazetesinde yayımladığı makaledir. Akçura, Osmanlı Devleti’nin dağılmasını önlemek için öne sürülen üç yolu, yani Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük‘ü karşılaştırdı. Osmanlıcılık ve İslamcılığın devleti kurtaramayacağını savunarak Türkçülüğü daha gerçekçi bir yol olarak öne çıkardı. Makale, Türkçülüğün siyasi bir düşünce hâline gelmesinde dönüm noktası sayılır.
| Siyaset | Amacı | Akçura’ya göre sorunu |
|---|---|---|
| Osmanlıcılık | Din ve dil farkı gözetmeden bütün tebaayı “Osmanlı milleti” kimliğinde birleştirmek | Gayrimüslimler kendi milliyetçiliklerine yönelmiş, Müslüman Türkler de eşitliği benimsememişti; uygulanması mümkün değildi |
| İslamcılık | Bütün Müslümanları Osmanlı hilafeti etrafında birleştirmek | Müslümanların çoğu Avrupa devletlerinin yönetimindeydi; bu siyaset Avrupa’nın sert tepkisini çekerdi, gayrimüslim tebaayı da dışarıda bırakırdı |
| Türkçülük | Osmanlı’daki ve dünyadaki Türkleri dil, kültür ve siyaset bakımından birleştirmek | Osmanlı’daki Türk olmayan Müslümanları uzaklaştırabilirdi; buna rağmen Akçura’ya göre en gerçekçi yol buydu |
📌 SINAV NOTU: Sınavda bilinmesi gerekenler: Yazar Yusuf Akçura, yıl 1904, yer Kahire’deki Türk gazetesi. Makaledeki üç siyaset Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük‘tür; Batıcılık ve ademimerkeziyetçilik makalede yoktur. MEB’e göre bu üç akım II. Meşrutiyet dönemindeki fikir hayatının en önemlileridir ve hepsinin ortak amacı devletin yıkılmasını önlemektir.
Makale Hangi Ortamda Yazıldı?
XIX. yüzyılın sonunda Osmanlı Devleti hem dışarıda Şark Meselesi hem içeride milliyetçi ayaklanmalarla uğraşıyordu. Aydınlar devleti dağılmaktan kurtarmanın yolunu arıyordu. Tanzimat’tan beri resmî politika olan Osmanlıcılık, Balkan halklarının bağımsızlık hareketlerini durduramamıştı. II. Abdülhamit ise hilafetin gücüne dayanan İslamcı bir siyasete ağırlık veriyordu.
Yusuf Akçura bu tartışmaya hem Osmanlı’yı hem Rusya Türklerini tanıyan biri olarak katıldı. 1876’da Simbir’de doğmuş, küçük yaşta İstanbul’a gelmiş, Harbiye’de okurken Jön Türk faaliyetleri yüzünden Trablusgarp’a sürülmüştü. Oradan kaçıp Paris’e geçti ve 1903’te siyasal bilgiler eğitimini tamamladı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kazan’a döndükten sonra yazdığı makaleyi Kahire’de yayımlanan Türk gazetesine gönderdi; makale Nisan-Mayıs 1904’te tefrika edildi.
Makalenin İçeriği
Akçura makalede üç siyaseti tek tek ele alır ve her birinin Osmanlı Devleti için faydasını ve uygulanabilirliğini tartar. Osmanlıcılık, din ve dil farkı gözetmeden bütün tebaayı ortak bir vatan bağıyla birleştirmeyi hedefliyordu. Ona göre bu fikir, gayrimüslim halkların kendi milliyetçiliklerine yönelmesi ve Müslüman Türklerin de bu eşitliği içtenlikle benimsememesi yüzünden tutmamıştı.
İslamcılık, bütün Müslümanları halifenin etrafında toplamayı amaçlıyordu. Akçura bunun Osmanlı’daki gayrimüslimleri dışarıda bıraktığını, dünyadaki Müslümanların büyük kısmı Avrupa devletlerinin yönetiminde bulunduğu için de bu devletlerin sert tepkisini çekeceğini düşündü. Türkçülük ise Osmanlı’daki Türkleri ve Rusya başta olmak üzere dünyanın farklı yerlerindeki Türkleri dil ve kültür birliği etrafında toplamayı öneriyordu. Akçura, Türk olmayan Müslümanların uzaklaşma ihtimalini de hesaba katarak Türkçülüğü en gerçekçi yol olarak öne çıkardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin özetiyle Akçura, devletin dağılmaması için Osmanlıcılık ve İslamcılığın çıkar yol olmadığı sonucuna vardı.
Makale büyük tartışma yarattı. Ali Kemal ile Ahmed Ferid (Tek) makaleyi ağır bir dille eleştirdi. Metin daha sonra bu cevaplarla birlikte İstanbul’da kitap olarak da basıldı. Akımların dönemdeki genel tablosu ve Batıcılık ile ademimerkeziyetçilik gibi diğer görüşler için Osmanlı Fikir Akımları sayfamıza bakabilirsiniz.
Etkileri
MEB Tarih 11 ders kitabı, II. Meşrutiyet’le birlikte ortaya çıkan düşünce akımlarını Akçura’nın bu makalesine göre sınıflandırır: Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük. Ders kitabına göre II. Meşrutiyet döneminde siyasi bir ideolojiye dönüşen Türkçülük, özellikle İttihat ve Terakki tarafından benimsendi ve Balkan Savaşları‘ndan sonra daha da güç kazandı. Osmanlıcılık ise Balkan Savaşları’ndan sonra etkisini kaybetti.
Akçura bu düşünceyi makalede bırakmadı. 1908’den sonra İstanbul’a dönerek Türkçülük derneklerinin kuruluşunda yer aldı, 1911-1917 yılları arasında Türk Yurdu dergisini yönetti ve Türk Ocağı‘nın kurucuları arasında bulundu. Cumhuriyet döneminde de çalışmalarını sürdürdü; 1932’de Türk Tarih Kurumu‘nun başkanlığına seçildi ve 1935’teki ölümüne kadar bu görevde kaldı. MEB’e göre Türkçülük akımı, Millî Mücadele’nin kazanılması ve yeni Türk devletinin kurulması süreçlerini büyük ölçüde etkiledi.
İlgili konular: Osmanlıcılığın hukuki zemini için Kanun-ı Esasi, Slav milliyetçiliğinin Türk aydınları üzerindeki etkisi için Panslavizm sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Üç Tarz-ı Siyaset’in yazarı kimdir?
Yusuf Akçura’dır (1876-1935). Simbir’de doğan Akçura, İstanbul’da Harbiye’de okudu, Paris’te siyasal bilgiler eğitimi aldı. Sonraki yıllarda Türk Yurdu dergisini çıkardı, Türk Ocakları’nın kurucuları arasında yer aldı ve 1932’den ölümüne kadar Türk Tarih Kurumu’nun başkanlığını yaptı.
Üç Tarz-ı Siyaset ne zaman ve nerede yayımlandı?
1904 yılında Kahire’de çıkan Türk gazetesinde yayımlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Akçura makaleyi 1903’te Kazan’a döndükten sonra yazdı ve Nisan-Mayıs 1904’te gazetede yayımlandı. Daha sonra İstanbul’da kitap olarak da basıldı.
Üç Tarz-ı Siyaset’te hangi akımlar ele alınır?
Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük ele alınır. Batıcılık ve Prens Sabahattin’in ademimerkeziyetçiliği de dönemin akımlarıdır, ancak makalede incelenen üç siyaset arasında yer almaz.
Akçura makalede hangi sonuca vardı?
Osmanlıcılığın gayrimüslimlerin kendi milliyetçiliklerine yönelmesi yüzünden, İslamcılığın ise Müslümanların büyük kısmının Avrupa sömürgesi altında olması ve Avrupa’nın tepkisi yüzünden devleti kurtaramayacağını savundu. Türklerin birliğine dayanan Türkçülüğü daha gerçekçi yol olarak gösterdi.
Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (2026; II. Meşrutiyet dönemi fikir akımları); MEB İnkılap Tarihi 12 ders kitabı (2026; Yusuf Akçura, Üç Tarz-ı Siyaset alıntıları); MEB İnkılap Tarihi 8 ders kitabı (2026); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Akçura, Yusuf” maddesi; Yusuf Akçura, Üç Tarz-ı Siyaset, Türk Tarih Kurumu yayını (1991).
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Yusuf Akcuraoglu (Unknown authorUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons).
