Kısaca: Şark Meselesi (Doğu Sorunu), Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti’ni parçalama ve topraklarını paylaşma siyasetini, başlangıçta da Türkleri Avrupa’dan çıkarma hedefini ifade eden tarihsel bir terimdir. MEB’e göre terim uluslararası bir toplantıda ilk kez 1815 Viyana Kongresi‘nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı. Kökleri Türklerin Anadolu ve Balkanlara girişine kadar uzanır; XIX. yüzyılda Rusya, İngiltere, Fransa ve Avusturya’nın çıkar çatışmasına dönüştü. Sevr Antlaşması ile en uç noktasına ulaşan paylaşım planı, Mustafa Kemal önderliğindeki Millî Mücadele ve Lozan Antlaşması ile sonuçsuz kaldı.
📌 SINAV NOTU: Sınavda üç bilgi öne çıkar: Terimi ilk kullanan Rus Çarı I. Aleksandr (1815 Viyana Kongresi); Osmanlı’nın buna karşı izlediği politika denge politikası; Avrupa’nın paylaşım planının son durağı Sevr, Şark Meselesi’ni bitiren antlaşma ise Lozan‘dır. MEB’e göre Balkan Savaşları, Osmanlı’yı Avrupa’dan çıkarma planının son aşamasıdır. Rusya’nın bu süreçteki araçları Panslavizm ve sıcak denizlere inme politikasıdır.
Şark Meselesi Nedir?
MEB Tarih 11 ders kitabına göre XVIII. yüzyıl sonunda Osmanlı Devleti, sorunlarına rağmen dünya siyasetine yön veren bir devletti. Üç kıtada hüküm sürüyor; Asya, Avrupa ve Afrika’yı birbirine bağlayan stratejik bölgelere ve ticaret yollarına sahip bulunuyordu. Bu yüzden Rusya, Avusturya, Fransa ve İngiltere, kendi çıkarları doğrultusunda Osmanlı topraklarını paylaşmaya yönelik politikalar izledi. Sömürgeci Avrupa devletlerinin bu rekabetine Fransızca Question d’Orient, yani Şark Meselesi adı verildi.
Terim, MEB’e göre uluslararası bir toplantıda ilk kez 1815 Viyana Kongresi‘nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı. Osmanlı Devleti bu kongreye davet edilmiş, ancak diğer devletlerin iç işlerine karışmasını istemediği için katılmamıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi ise terimin ilk kullanımını 1822 Verona görüşmeleriyle ilişkilendirir; iki kaynak arasındaki bu farkı bilmekte yarar var. Kavramın başlangıcı konusunda da farklı görüşler vardır. Fransız tarihçi Albert Sorel’e göre “Türkler Avrupa’ya ayak bastığı andan itibaren bir şark meselesi meydana gelmiştir”.
Şark Meselesi’nin Evreleri
Eski MEB Tarih 11 ders kitabı Şark Meselesi’nin ilk aşamasını 1071 Malazgirt Savaşı ile başlatır: Avrupa önce Türkleri Anadolu’ya sokmamaya çalışmış, bunu başaramayınca Haçlı Seferleri düzenlemiş, Türkler Rumeli’ye geçip ilerledikçe de savunmaya çekilmiştir. Bu aşama, Batı’daki Türk ilerleyişinin durduğu 1683 II. Viyana Kuşatması ile sona erer. TDV İslâm Ansiklopedisi de benzer bir dönemlendirme yapar ve ilk aşamayı Türklerin 1354’te Rumeli’ye geçişinden başlatır. Aşamaları şöyle özetleyebiliriz:
| Evre | Dönem | Avrupa’nın hedefi ve olaylar |
|---|---|---|
| 1. Türk tehdidine karşı savunma | 1071 / 1354 – 1683 | Türklerin Anadolu ve Balkanlarda ilerleyişini durdurmak; Haçlı Seferleri; II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlığıyla sona erer |
| 2. Osmanlı’yı geriletme | 1683 – 1774 | Karlofça (1699) ile toprak kayıpları başlar; Küçük Kaynarca (1774) ile Rusya Ortodoksların koruyuculuğu iddiasıyla iç işlere karışmaya başlar |
| 3. Balkanlarda ayrılıkçılık ve büyük devlet çatışması | 1774 – 1878 | Sırp ve Yunan isyanları, Mısır ve Boğazlar meseleleri, Kırım Savaşı, 93 Harbi ve Berlin Antlaşması |
| 4. Paylaşım | 1878 – 1920 | Kıbrıs, Tunus, Mısır kayıpları; Trablusgarp ve Balkan Savaşları; I. Dünya Savaşı’nda gizli antlaşmalar; Sevr |
| Sona eriş | 1923 | Millî Mücadele’nin zaferi ve Lozan Antlaşması; Boğazlar bakımından 1936 Montrö |
Bu tablo bir özetleme biçimidir; tarihçiler dönemlendirmeyi farklı yapabilir. Ortak nokta, XVII. yüzyılın sonundan itibaren Osmanlı’nın gücünü kaybetmesiyle Şark Meselesi’nin bir “Türk tehlikesi” olmaktan çıkıp büyük devletlerin Osmanlı topraklarını nasıl paylaşacağı sorusuna dönüşmesidir.
XIX. Yüzyılda Şark Meselesi
Mesele asıl XIX. yüzyılda Avrupa diplomasisinin merkezine oturdu. MEB’e göre Napolyon 1798’de Mısır’ı işgal edince Şark Meselesi Avrupalı devletlerin gündemine girdi; Osmanlı bu tehdide karşı Rusya ve İngiltere ile ittifak yaparak denge siyasetine yöneldi. Bundan sonra büyük devletler, Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik fikrini de kullanarak Balkanlardaki ayrılıkçı hareketleri destekledi. Sırp isyanı, Yunan bağımsızlığı, Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı ve Hünkâr İskelesi Antlaşması ile gündeme gelen Boğazlar meselesi bu yüzyılın başlıca sorunlarıydı.
Rusya bu süreçte sıcak denizlere inme hedefiyle Boğazları ve Balkanları istiyordu. Rus Çarı I. Nikola’nın 1853’te İngiliz elçisine Osmanlı’yı “hasta adam” diye niteleyip mirasının paylaşılmasını önermesi, bu niyetin açık ifadesiydi. İngiltere ve Fransa ise Rusya’nın Akdeniz’e inmesini istemediği için bir süre Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü savundu; Kırım Savaşı’nı bitiren 1856 Paris Antlaşması bu politikanın ürünüdür. 1878’de Panslavizm politikasıyla Balkanları kışkırtan Rusya, Ayastefanos ile büyük kazanç elde etti; ancak diğer devletler buna karşı çıkınca Berlin Kongresi toplandı.
Berlin’den sonra İngiltere de toprak bütünlüğü politikasını bıraktı. Kıbrıs 1878’de İngiliz yönetimine geçti, Fransa 1881’de Tunus’u, İngiltere 1882’de Mısır’ı işgal etti. MEB Tarih 11 ders kitabına göre Şark Meselesi, Osmanlı’nın idari ve toplumsal yapısında da derin değişikliklere yol açtı. Osmanlı, bir yandan büyük devletlerin çatışmasından yararlanmaya çalışırken bir yandan da Tanzimat ve Islahat fermanlarıyla ıslahatlar yaparak yabancı müdahalesine gerekçe bırakmamaya çalıştı.
Sevr’den Lozan’a: Şark Meselesi’nin Sonu
MEB’e göre Balkan Savaşları, Avrupalı devletlerin Şark Meselesi olarak adlandırdıkları “Osmanlı Devleti’ni Avrupa’dan çıkarma” planının son aşamasıydı. I. Dünya Savaşı sırasında İtilaf devletleri gizli antlaşmalarla Anadolu’yu ve Arap vilayetlerini paylaştı. Eski MEB Tarih 11 ders kitabının ifadesiyle Anadolu’daki Türk varlığına son vermeyi hedefleyen Avrupalı devletler bu amaçlarını Sevr Antlaşması ile gerçekleştirmek istemiş, ancak Türk milleti buna izin vermemiştir.
Mustafa Kemal Paşa önderliğinde başlayan Millî Mücadele, Sevr’i kâğıt üzerinde bıraktı. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ile Türkiye’nin bağımsızlığı ve sınırları uluslararası alanda tanındı; yüzyıllardır süren paylaşım planı sonuçsuz kaldı. Bu yüzden Lozan, Şark Meselesi’ni Türkiye açısından kapatan antlaşma kabul edilir.
İlgili konular: Konunun geniş çerçevesi için Osmanlı Devleti Siyasi Tarihi ve XIX. Yüzyıl Siyasi Olayları, Balkanlardaki yeni devletler için Yeni Oluşum Sürecinde Balkanlar sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Şark Meselesi nedir kısaca?
Avrupalı devletlerin Türkleri Avrupa’dan çıkarma ve Osmanlı topraklarını paylaşma siyasetine verilen addır. XIX. yüzyılda büyük devletlerin Osmanlı toprakları üzerindeki bütün çıkar çatışmaları bu başlık altında ele alındı.
Şark Meselesi terimi ilk kez ne zaman kullanıldı?
MEB ders kitaplarına göre uluslararası bir toplantıda ilk kez 1815 Viyana Kongresi’nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi ise terimin ilk kullanımını Yunan isyanı sırasında yapılan 1822 Verona görüşmeleriyle ilişkilendirir. Sınavda MEB’in verdiği 1815 esas alınır.
Şark Meselesi ne zaman sona erdi?
Sevr Antlaşması’yla Anadolu’yu da paylaşma hedefine ulaşmak isteyen Avrupalı devletlerin planı Millî Mücadele ile bozuldu. 1923 Lozan Antlaşması, Şark Meselesi’ni Türkiye açısından sona erdiren belge kabul edilir. Boğazlar meselesi bakımından süreç 1936 Montrö Sözleşmesi’ne kadar uzatılabilir.
Osmanlı Şark Meselesi’ne karşı hangi politikayı izledi?
Denge politikası izledi. Büyük devletlerin birbirleriyle çıkar çatışmalarından yararlanarak ittifaklar kurdu; bir yandan da Tanzimat ve Islahat fermanları gibi ıslahatlarla gayrimüslimlerin devlete bağlılığını artırmaya ve Avrupa’nın iç işlerine karışmasını önlemeye çalıştı.
Kaynak: MEB Tarih 11 ders kitabı (2026; Şark Meselesi, Balkan Savaşları); eski MEB Tarih 11 ders kitabı (Şark Meselesi / Doğu Sorunu); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Şark Meselesi” maddesi.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Europe 1914 (Department of History, United States Military Academy, Public domain, Wikimedia Commons).
