Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos–13 Eylül 1921)

Kısaca

Sakarya Meydan Muharebesi, 23 Ağustos–13 Eylül 1921 arasında Polatlı çevresinde 22 gün süren, Kurtuluş Savaşı’nın dönüm noktası olan savunma savaşıdır. Mustafa Kemal Paşa Başkomutan olarak yönetti; “sath-ı müdafaa” emriyle her karış toprak savunuldu. Zaferle Yunan ilerleyişi durdu, Mustafa Kemal’e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verildi; ardından Kars (13 Ekim) ve Ankara (20 Ekim 1921) antlaşmaları imzalandı. Mustafa Kemal bu savaşı Melhame-i Kübra (büyük, kanlı savaş) olarak nitelendirdi.

Bu yazımızda tarihimizde unutulmaz zaferlerden birisi olarak yerini alan Sakarya Meydan Muharebesi konusunu işleyeceğiz.

Hatırlayacağımız üzere Eskişehir-Kütahya Muharebesi ile Yunanlılar neredeyse Ankara’ya kadar ilerlemişti. Yunanlılar artık kesin bir zafer elde etme düşüncesiyle son kez büyük bir saldırı ile bu amacına ulaşmayı düşünüyordu.

Yunan ordusunun kuvvetleri: 120.000 er, 386 top, 2.768 makineli tüfek, ve 18 uçaktan oluşmaktaydı. Sakarya Irmağı’nın doğusunda savunma düzeni alan Türk ordusunun kuvvetleri: 96.326 er, 196 top, 825 makineli tüfek ve 2 uçaktan oluşmaktaydı.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos–13 Eylül 1921)

Saldırı için tüm hazırlıklarını tamamlayan Kral Konstantin ordusuna Ankara’yı işgal etme emrini verdi ve 23 Ağustos 1921 sabahı Yunan ordusunun saldırısı ile Sakarya Meydan Muharebesi başladı.

Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ile birlikte Polatlı’ya gelerek, Başkomutanlık karargâhını burada kurdu.

Polatlı dolaylarında 100 kilometrelik bir alanda gerçekleşen savaşta Türk cephesi yer yer kırılmaya başlamış ve top sesleri artık Ankara’dan duyulur hale gelmişti.

Türk ordusu zor durumda kaldığında Mustafa Kemal o meşhur emrini verdi:

“Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz.” (Nutuk)

Bu sözle birlikte Türk askerinin savunma azmi giderek artmaya başladı. Her bir karış ısrarla savunuldu. Bir hat kaybedildiğinde ise yerine hemen yeni bir savunma hattı kuruldu.

Bu müthiş savunmayla birlikte düşman ilerleyişi iyice yavaşladı ve 22 gün boyunca devam eden Sakarya Meydan Muharebesi 13 Eylül 1921’de Türk ordusunun zaferi ile sonuçlandı.

Atatürk bu savaşı Melhame-i Kübra (büyük, kanlı savaş) olarak nitelendirmiştir. Çok sayıda subayın şehit düşmesi nedeniyle Subay Savaşı olarak da anılır.

Muharebenin Seyri: Çal Dağı ve Haymana

Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra Türk ordusu, düşmanla arasına büyük bir mesafe koyacak şekilde Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. İlerleyen Yunan ordusu dokuz gün boyunca hiçbir Türk birliğiyle karşılaşmadı; bu süre Türk ordusuna yeni ve geniş bir savunma hattı kurma imkânı verdi. Yunan ordusu 23 Ağustos’tan itibaren Haymana yönünde ve Mangal Dağı’nın güneydoğusunda kuşatma denemelerinde bulundu, ancak başarılı olamadı. Bunun üzerine kuvvetlerini merkezde toplayarak yarma harekâtına girişti ve Polatlı’ya yaklaşık 30 kilometre uzaklıktaki Çal Dağı‘nı ele geçirdi.

Türk ordusu geri çekilmeyip savunmayı sürdürdü. 10 Eylül’de Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat yönettiği karşı taarruzla önce Çal Dağı geri alındı, ardından Yunan ordusu Eskişehir-Afyon hattının doğusuna kadar püskürtüldü. Muharebeler yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda bir cephede, 22 gün sürdü; düşman Ankara’ya 50 kilometre kala geri çekilmek zorunda kaldı. Tarihçi İsmail Habib Sevük bu zaferi, 1683 Viyana bozgunuyla başlayan geri çekilmenin 238 yıl sonra sona ermesi olarak yorumlar.

Kayıplar

Yunan ordusu geri çekilirken geçtiği yerlerde büyük tahribat yaptı; yüz binlerce sivil evsiz kaldı. Muharebeden sonra Yunan başkomutanı ve kurmayları görevden alındı.

📌 SINAV NOTU: Sakarya Meydan Muharebesi’ne verilen adlar şunlardır:
⚔ Melhame-i Kübra (Kanlı Savaş) (Mustafa Kemal tarafından bu şekilde nitelendirilmiştir.)
⚔ Subay Savaşı (350 subay Şehit düşmüştür.)
⚔ Büyük Kıyım

📌 SINAV NOTU: Türkler ve Yunanlılar Sakarya Savaşında uçak kullanmıştır.

📌 SINAV NOTU: Sakarya Meydan Muharebesi Çizgisel (klasik) cephe anlayışı yerine, tüm alanın savunulması gibi yeni bir taktik, savaş tarihine geçti.

Sakarya Meydan Muharebesi’nin Sonuçları

İç Siyasetteki Sonuçları:

• Türklerin 1683’te Viyana önlerinden başlayan geri çekiliş dönemi son buldu.
• 19 Eylül 1921’de TBMM tarafından Başkomutan Mustafa Kemal’e, kanunla “Mareşal” rütbesi ve “Gazi” unvanı verildi.

Dış Siyasetteki Sonuçları:

• Kafkas Cumhuriyetleri ile Kars Antlaşması yapıldı. (Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan)
• Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.
• İtalya, Anadolu’dan tamamen çekildi.
  • Anadolu’dan çekilen ilk devlet İtalya oldu.
  • İtalya ve Fransa’nın geri çekilirken bıraktığı silahlar Büyük Taarruz’da Türk ordusu tarafından kullanılmıştır.
• İngilizler, Yunanlılar’a askeri yardımı kesti.
• İtilaf Devletleri arasında görüş ayrıkları iyice arttı.
• İngiltere, TBMM ve Yunanistan’a ateşkes teklifinde bulundu.
• 22 Ekim 1921’de İngiltere ile TBMM arasında Esir Mübadelesi Antlaşması (İstanbul Sözleşmesi) imzaladı.
  • İngiltere Malta sürgünlerinin tamamını serbest bıraktı. Hatırlanacağı üzere II. İnönü Muharebesi sonrası bir kısmı serbest bırakılmıştı.
• 2 Ocak 1922’de TBMM ile Ukrayna arasında Dostluk Antlaşması imzalandı.

Şimdi Sakarya Meydan Muharebesi sonucu imzalanan antlaşmalara yakından bakalım.

Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)

Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki Türk zaferi dış politikada birçok olumlu gelişmeyi de beraberinde getirdi.

Sovyet Rusya’nın isteği ve öncülüğünde Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan temsilcileri ile Kars’ta konferans düzenlendi ve bu konferans sonucu 13 Ekim 1921’de Kars Antlaşması imzalandı. (Konferansta TBMM heyetinin başkanlığını Kazım Karabekir yapmıştır.)

Bu antlaşma ile;

• Türkiye’nin doğu sınırı kesinlik kazandı.
• Doğu’daki askerî birlikler ve silahlar, Batı Cephesi’ne kaydırıldı.
• Batum Gürcistan’a bırakıldı; Türkiye, Batum limanından gümrüksüz yararlanma hakkı elde etti (Moskova Antlaşması’ndaki hüküm tekrarlandı).
• Taraflar arasında sağlık, güvenlik, ticaret ve gümrük konularında işbirliği yapılmasına karar verildi.
• İstanbul’un güvenliğinin sağlanması ve Boğazların ticarete açılması karara bağlandı.

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)

Fransa ile TBMM arasında Eskişehir-Kütahya Savaşlarından önce barış görüşmeleri başlamış fakat Türk ordusunun bu savaştaki başarısızlığı ile Fransa ateşkes teklifini geri çekmişti.

TBMM’nin Sakarya Zaferi ile Yunanlılar’dan ümidini kesen Fransa, TBMM ile tekrar yakınlaşmaya karar verdi. Bunun üzerine 20 Ekim 1921’de TBMM ile Fransa arasında Ankara Antlaşması imzalandı.

Ankara Antlşaması’na göre;

• İki taraf arasındaki silahlı mücadele sona erecek,
• Fransa, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu’da işgal ettiği yerleri boşaltacak,
• Suriye’de kalan “Süleyman Şah Mezarı”nın bulunduğu Caber Kalesi de Türk toprağı sayılacak,
  • Dip Not: Türbe, Fırat üzerindeki baraj gölü nedeniyle 1973’te Caber Kalesi’nden Halep’e bağlı Karakozak köyüne taşındı. 21-22 Şubat 2015’teki Şah Fırat Operasyonu ile Süleyman Şah Türbesi’ndeki Saygı Karakolu‘nda görevli askerler ve emanetler tahliye edildi; türbe, Türkiye sınırına yaklaşık 200 metre uzaklıktaki Suriye topraklarında Eşme köyüne taşındı.
• İskenderun ve Antakya (Hatay) yöresi Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde kalacak, fakat burada özel bir yönetim kurulacak ve resmi dil Türkçe olacak,
  • Hatay’ın Fransa’ya bırakılması Misak-ı Milli’den verilen ikinci tavizdir.
• Hatay için tanınan özel yönetim ve Türkçe resmi dil hakkı, ileride Hatay meselesinin dayanağı oldu.
  • 1936’da Fransa Suriye’ye bağımsızlık vermeye hazırlanınca Türkiye konuyu Milletler Cemiyeti’ne taşıdı; 1938’de Hatay Devleti kuruldu, 1939’da Hatay anavatana katıldı.

📌 SINAV NOTU: Fransa ile yapılan Ankara Antlaşması ile;
• TBMM’yi ve Misak-ı Milli’yi tanıyan ilk İtilaf Devleti Fransa oldu.
• İngilizler TBMM karşısında yalnız kaldı.
• Hatay ve İskenderun dışında bugünkü Suriye sınırımız çizildi.
• Güney Cephesi kapandı ve buradaki birlikler de Batı Cephesi’ne kaydırıldı.

İtilaf Devletleri’nin Barış Teklifleri

İtilaf Devletleri, 22 Mart 1922’de Türkiye ve Yunanistan arasındaki savaşı durdurmaya yönelik ateşkes ve barış önerileri hazırladılar. (Paris Mukarreratı). Konferansa yalnızca İngiltere, Fransa ve İtalya dışişleri bakanları katıldı; TBMM Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal (Tengirşenk) bu sırada Londra ve Paris’te görüşmeler yapıyordu.

Paris Mukarreratı’na (Paris Kararları) göre;

• İki tarafta savaş hazırlığı yapmayacaktır.
• İki taraf arasında tampon bölge oluşturulacaktır.
• Ateşkes 3 ay sürecek, gerekirse uzatılabilecektir.
• İtilaf Devletleri tarafından kurulan bir komisyon Türk ordusunun askeri durumunu denetleyecektir.

💡 TBMM alınan bu kararları bağımsızlığa aykırı olması nedeniyle kabul etmemiştir.

💡 İtilaf Devletleri 26 Mart 1922’de TBMM’ye sundukları barış önerisinde de Sevr’in biraz yumuşatılmış şeklini teklif ettiler. TBMM bu öneriyi de bağımsızlık ve devletlerin eşitliği ilkesine ters düştüğü için reddetmiştir.

Yapılan bu ateşkes kararları ve barış görüşmelerinden herhangi bir sonuç çıkmayınca Büyük Taarruz hazırlıkları hızlanmıştır.

Kronoloji

Sıkça Sorulan Sorular

Sakarya Meydan Muharebesi kaç gün sürdü?

22 gün sürdü (23 Ağustos–13 Eylül 1921). Bu nedenle “22 gün 22 gece süren savaş” olarak da anılır.

Sakarya Meydan Muharebesi’ne neden Subay Savaşı denir?

Savaşta çok sayıda subay şehit düştüğü için “Subay Savaşı” adı verilir.

Sakarya Zaferi’nden sonra hangi antlaşmalar imzalandı?

Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması (13 Ekim 1921), Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ve İngiltere ile esir değişimi anlaşması.

İlgili konular: Eskişehir-Kütahya Muharebeleri · Büyük Taarruz · II. İnönü Muharebesi · Misak-ı Milli

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026