Anadolu’da İlk Yerleşmeler | İlk Yerleşim Merkezleri

Kısaca

Anadolu, insanlığın yerleşik hayata geçişini gösteren en eski merkezlere ev sahipliği yapar. Şanlıurfa’daki Göbeklitepe (yaklaşık MÖ 9600) bilinen en eski inanç merkezidir; tapınakların tarımdan önce yapılabildiğini göstererek bilinen görüşleri sorgulattı. Diyarbakır’daki Çayönü köy yerleşmelerinin ilk örneklerinden, Konya’daki Çatalhöyük (yaklaşık MÖ 7400) ise en eski şehir yerleşmelerindendir. Göbeklitepe ve Çatalhöyük UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

İlk Yerleşmeler Tek Tabloda

Bu dersimizin konusu İlk Yerleşmeler. Yerleşik yaşama ve medeniyete ait ilk yerleşim merkezleri ni anlatacağımız bu dersimizde; en erken tarihli dini merkez olan Göbeklitepe, insanlık tarihinin ilk şehir yerleşmesi olarak kabul edilen Çatalhöyük, köy yerleşmelerinin ilk örneği olan Çayönü gibi merkezleri inceleyeceğiz.

Göbeklitepe / Şanlıurfa

📌 SINAV NOTU: Günümüze kadar keşfedilen en erken tarihli dini merkez Şanlıurfa’da bulunan Göbeklitepe‘dir.

Göbeklitepe’nin diğer özellikleri ise şunlardır:

• Göbeklitepe, 2011 senesinde UNESCO “Dünya Miras Geçici Listesi“ne alınırken, 1 Temmuz 2018‘de ise Bahreyn’de düzenlenen 42’nci Dünya Miras Komitesi Toplantısı’nda Dünya Mirası Listesi‘ne dahil edilmiştir.
• Göbeklitepe’deki kazılar 1995 yılında Arkeolog Klaus Schmidt tarafından başlamıştır.
• Göbeklitepe’deki yapılar dinî ve ayinsel amaçlarla yapılmıştır.
• Günümüzden yaklaşık 12 bin yıl öncesine ait olan dini yapılar merkezde ikiz “T” biçimli dikili taş ile onu çevreleyen taşlar ve duvarlardan oluşmakta olup en büyük dikili taşlar 5,5 metreye ulaşmakta ve ağırlıkları 10 tonu aşmaktadır.
• Göbeklitepe’de ayrıca; taş aletler, heykeller ve bitki kalıntılarına da rastlanılmıştır.
• Göbeklitepe’nin keşfiyle birlikte insanoğlunun, tarım ve yerleşik hayattan sonra tapınaklar yaptığı şeklindeki yaygın görüş de tartışılmaya açılmıştır.

Çatalhöyük / Konya

📌 SINAV NOTU: Konya’nın Çumra ilçesi yakınlarında bulunan Çatalhöyük, insanlık tarihinin ilk şehir yerleşmesi olarak kabul edilmektedir.

Çatalhöyük’ün diğer özellikleri ise şunlardır:

• Arkeolog J. Mellaart tarafından ortaya çıkarılmıştır.
• Çatalhöyük oldukça iyi korunmuş yapılar topluluğundan meydana gelmektedir.
• Çatalhöyük, Anadolu’da köy yaşamından kentsel hayata geçişin önemli bir kanıtıdır.
• Çatalhöyük’te ezme ve öğütme taşları bulunmuştur. Bu durum burada yaşayan insanların kendi ekmek ihtiyaçlarını kendilerinin karşıladıklarını göstermektedir.
• Bölgede köpek ve sığır gibi hayvanlar evcilleştirilmiştir.
• Çatalhöyük 2012 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi‘ne dahil edilmiştir.

Çayönü / Diyarbakır

📌 SINAV NOTU: Çayönü, Yakın Doğu’daki köy yerleşmelerinin ilk örneğidir.

Çayönü’nün diğer ise özellikleri şunlardır:

• Diyarbakır’ın Ergani ilçesi sınırlarındaki Çayönü, Yakın Doğu’nun bilinen en büyük yerleşim merkezlerinden birisidir. Öyle ki yapılan kazılar sonucunda tam 8.000 m2 alan açığa çıkarılmıştır.
• Çayönü’ndeki kazılar 1964 yılında Robert J. Braidwood ve Halet Çambel tarafından başlamıştır ve 1991 yılına kadar sürmüştür.
• Zengin bitki örtüsü ve tahıl türünü barındıran Çayönü’nde; taştan tarım aletleri, buğday, nohut, bezelye, mercimek yanı sıra köpek, koyun, keçi, sığır, ceylan gibi hayvanlardan yararlandığını gösteren buluntulara rastlanılmıştır. Bu durum insanların avcılıktan ve toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığına geçiş yaptıklarını göstermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilinen en eski inanç merkezi neresidir?

Şanlıurfa’daki Göbeklitepe. Yaklaşık 11.600 yıl önceye tarihlenen yapıları, insanların tarım ve yerleşik hayattan önce de anıtsal tapınaklar yapabildiğini göstermiştir.

İlk köy ve ilk şehir yerleşmesi hangileridir?

Ders kitaplarında Diyarbakır’daki Çayönü köy yerleşmelerinin ilk örneği, Konya’daki Çatalhöyük ise ilk şehir yerleşmesi olarak gösterilir.

İlgili konular: Türkiye’nin Tarihi Yerleri · Hititler · İnsanlığın İlk Dönemleri

Kaynakça

• Klaus Schmidt, Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı Göbekli Tepe, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Halet Çambel ve Robert J. Braidwood, Çayönü kazı raporları.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ders kitabı.

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ortaöğretim Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026