Kısaca: Nizamiye Medreseleri, Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk‘ün Sultan Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde Bağdat, Nişabur, İsfahan, Belh, Herat, Basra, Merv ve Musul gibi şehirlerde açtırdığı devlet destekli eğitim kurumlarıdır. Amaçları Sünnî düşünceyi yaymak, Fâtımî ve Bâtınî propagandasına karşı fikrî mücadele etmek ve devlete memur, âlim yetiştirmekti. Vakıf gelirleriyle ayakta duran bu medreselerde öğrencilerin yeme, barınma ve kitap ihtiyacı karşılanır, müderrislere maaş verilirdi. En ünlüsü Bağdat Nizamiyesi‘dir; MEB ona ilk tam teşekküllü medrese der.
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kurucusu | Vezir Nizamülmülk (Alp Arslan ve Melikşah dönemleri) |
| En ünlüsü | Bağdat Nizamiyesi: inşaatı 1065’te başladı; MEB’e göre 1066, TDV’ye göre 22 Eylül 1067’de açıldı |
| Açıldığı başlıca şehirler | Bağdat, Nişabur, İsfahan, Belh, Herat, Basra, Merv, Musul, Rey, Âmül |
| Amaçları | Sünnî düşünceyi yaymak, Fâtımî-Bâtınî propagandasına karşı fikrî mücadele, memur ve âlim yetiştirmek |
| Finansmanı | Vakıf gelirleri (çarşı, dükkân, hamam, arazi) |
| Ünlü müderrisleri | Ebû İshak eş-Şîrâzî, İmâmülharameyn Cüveynî, İmam Gazzâlî |
| Etkisi | Türkiye Selçuklu ve Osmanlı medreselerine örnek oldu |
📌 SINAV NOTU: Sınavda kurucu (Nizamülmülk), dönem (Alp Arslan) ve amaç (Sünnîliği yaymak, Bâtınîlik ve Fâtımî propagandasıyla mücadele, devlete memur yetiştirmek) sorulur. Bağdat Nizamiyesi = ilk tam teşekküllü medrese, ilk medrese = Karahanlılar ayrımına dikkat edin. Burs, yatılılık, icazet gibi özellikler “günümüz üniversitelerine benzerlik” sorularında çıkar. Nizamiye ile Abbasilerin Beytülhikme‘sini karıştırmayın.
Nizamiye Medreseleri Neden Kuruldu?
Eski programın MEB Tarih 9 kitabına göre Tuğrul Bey’in 1055 Bağdat Seferi’nden sonra Sünnî İslam dünyasının liderliğini üstlenen Selçuklular, Mısır’daki Şiî Fâtımî Devleti’nin hedefi oldu. Fâtımî propagandası Selçuklu ülkesinde Bâtınîlerin ortaya çıkmasında etkili oldu; Bâtınîler âlim ve devlet adamlarına suikastler düzenledi. Bu tehlikeyi gören Alp Arslan ve veziri Nizamülmülk, yıkıcı ve bölücü unsurlarla mücadele etmek ve Sünnî düşünceyi yaymak için devlet politikası olarak medreseler kurdu.
Siyasi nedenin yanında idari bir ihtiyaç da vardı. Sınırları hızla genişleyen devletin kadı, kâtip ve yöneticiye ihtiyacı büyüktü. MEB Tarih 10 kitabında aktarılan Gülgün Kırpık’ın değerlendirmesine göre Selçuklular medreseleri hem ilmi geliştirmek, hem ilim adamlarına maaş bağlayarak onları devletin yanında tutmak, hem de Fâtımî propagandasına karşı Sünnîliği savunmak için kurdu.
İlk Nizamiye Hangisi?
Medrese Türk-İslam dünyasında Nizamiye’den önce de vardı: MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi kitabına göre ilk medrese Karahanlılar döneminde açıldı. Nizamiye’yi farklı kılan, eğitimin devlet himayesinde, belli bir program ve vakıf düzeniyle verilmesidir. MEB bu yüzden Bağdat Nizamiyesi’ni ilk tam teşekküllü medrese olarak tanımlar.
Hangi Nizamiye’nin önce açıldığı konusunda kaynaklar ayrılır. Eski programın MEB Tarih 9 kitabı ilkinin Nişabur‘da, ardından Bağdat’ta açıldığını yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Nişabur Nizamiyesi’nin inşa tarihinin bilinmediğini belirtir. Bağdat Nizamiyesi için de küçük bir tarih farkı vardır: MEB Tarih 10 kitabı 1066 yılını verir; TDV’ye göre inşaat Kasım 1065’te başladı, medrese 22 Eylül 1067‘de hizmete açıldı. Açılışta ilk müderris olarak düşünülen Ebû İshak eş-Şîrâzî o gün gelmeyince ilk dersi İbnü’s-Sabbâğ verdi; Şîrâzî yirmi gün sonra göreve başladı ve on yedi yıl ders okuttu.
Bir Nizamiye Medresesi Nasıl İşlerdi?
MEB kitabının aktardığı bir rivayete göre Sultan Alp Arslan, Nişabur’da caminin kapısında elbiseleri perişan gençler gördü. Nizamülmülk onların dünya zevki bulunmayan ilim talipleri olduğunu söyleyince sultan bu gençler için yurt yapılmasını ve maaş bağlanmasını emretti. Nizamiye düzeni bu anlayışın kurumlaşmış hâliydi:
- Vakıf: TDV’ye göre Bağdat Nizamiyesi’nin yanındaki çarşı, dükkân, hamam ve arazilerin gelirleri müderris, görevli ve öğrencilere ayrılırdı.
- Öğrenci hakları: MEB’e göre öğrencilerin yeme, içme, barınma, kütüphane, ibadet, temizlik ve ders araçları gibi bütün ihtiyaçları karşılanır, aylık burs verilirdi.
- Kadro: Müderrisler maaşlıydı; vaiz, kütüphaneci, kitap çoğaltan müstensih ve hizmetliler de vakıftan pay alırdı.
- Dersler: Tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi dinî ilimlerin yanında MEB’e göre matematik, astronomi, mantık ve tıp gibi akli bilimler de okutulurdu. TDV vakfiyenin Şafiî mezhebine göre düzenlendiğini belirtir.
- Kütüphane ve hastane: TDV’ye göre Bağdat Nizamiyesi’nin kütüphanesinde yaklaşık altı bin cilt kitap bulunduğu rivayet edilir. MEB’e göre Nizamülmülk bu medresede bir de hastane kurdurdu.
MEB Tarih 10 kitabı öğrencilerin gününü de anlatır: güne sabah namazıyla başlanır, ardından dersler gelir, ders saatlerinden sonra tartışma, ezber ve tekrar yapılırdı. Ders geçme, burs, öğretim üyesi yetiştirme ve mezunlara icazet verme usulleri, MEB’in ifadesiyle bugünkü eğitim sisteminin ilk örneğini oluşturur.
Müderrisler: Şîrâzî, Cüveynî ve Gazzâlî
Nizamiyeler dönemin en tanınmış âlimlerini bir araya getirdi. Bağdat’ta Ebû İshak eş-Şîrâzî, Nişabur’da İmâmülharameyn Cüveynî ders verdi. En ünlü müderris ise Cüveynî’nin öğrencisi İmam Gazzâlî‘dir. TDV’ye göre Gazzâlî 1091’de Nizamülmülk’ün menşuruyla Bağdat Nizamiyesi’ne müderris olarak atandı. MEB’e göre buradaki dört yıllık görevi sırasında üç yüze yakın öğrenci yetiştirdi ve Bâtınîlere karşı yürütülen fikrî mücadeleye eserleriyle katkıda bulundu. Gazzâlî’nin hayatı için Gazali sayfamıza bakabilirsiniz. Aynı dönemde Melikşah’ın desteğiyle takvim çalışmaları yapan bilginlerden Ömer Hayyam da Selçuklu bilim hayatının parlak isimlerindendir.
Nizamiye’nin Mirası
MEB Tarih 10 kitabında aktarılan değerlendirmeye göre Büyük Selçuklulardan sonra medrese kurmak bütün İslam dünyasında bir gelenek hâline geldi; teşkilat ve işleyiş bakımından Nizamiyeler örnek alınarak köylere kadar medreseler açıldı. Anadolu’da Türkiye Selçuklu veziri Sâhib Ata’nın 1271’de Sivas’ta yaptırdığı Gök Medrese bu geleneğin seçkin örneklerindendir. Osmanlı medreseleri de bu birikimin üzerine kuruldu; ayrıntılar için İlk Müslüman Türk Devletlerinde Eğitim ve Osmanlı Devleti Eğitim Sistemi sayfalarımıza bakabilirsiniz. Eski programın MEB kitabı, Batı Avrupa üniversitelerinin kuruluşunda da Nizamiyelerden esinlenildiğinin ileri sürüldüğünü not eder.
Bağdat Nizamiyesi uzun ömürlü oldu. TDV’ye göre Dicle taşkınlarından ve 1258 Moğol istilasından ağır zarar gördü, ama XIV. yüzyılın sonlarında hâlâ müderris atandığı biliniyor. Medreselerin kurulduğu siyasi ortam için Büyük Selçuklu Devleti sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Nizamiye Medreselerini kim kurdu?
Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk, Sultan Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde kurdurdu. Medreseler onun adıyla “Nizamiye” diye anıldı.
Nizamiye Medreseleri neden kuruldu?
Sünnî düşünceyi yaymak, Fâtımî ve Bâtınî propagandasına karşı ilim yoluyla mücadele etmek, genişleyen devletin memur ve yönetici ihtiyacını karşılamak ve âlimleri maaş bağlayarak devletin yanında tutmak için kuruldu.
İlk Nizamiye Medresesi hangisidir?
Eski programın MEB Tarih 9 kitabı ilk Nizamiye’nin Nişabur’da, sonra Bağdat’ta açıldığını yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Nişabur Nizamiyesi’nin kuruluş tarihi bilinmemektedir. MEB’in “ilk tam teşekküllü medrese” dediği Bağdat Nizamiyesi ise 1066-1067’de açıldı.
Nizamiye Medreselerinin günümüz üniversitelerine benzeyen yönleri nelerdir?
MEB’e göre ders geçme, öğrencilere burs verme, öğretim üyesi yetiştirme ve mezunlara icazet (diploma) verme gibi usulleriyle bugünkü eğitim sisteminin ilk örneklerindendir. Ayrıca yatılı öğrenci düzeni, maaşlı öğretim kadrosu ve kütüphaneleri vardı.
Kaynak: MEB Tarih 10 ders kitabı (2026, Türkistan’dan Türkiye’ye: eğitim kurumları ve Kırpık 2009 kaynak metni); MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi 11 ders kitabı (2026, 3. ünite: Türklerde Eğitim); MEB Tarih 9 ders kitabı (2018 programı, Nizamiye Medreseleri); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Nizâmiye Medresesi” maddesi; Gülgün Kırpık, Nizamiye Medreseleri: Ortaçağın Yükseköğretim Kurumu (2009); Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Kasım 2026
Kapak görseli: Gök medrese – Sivas – Turquie (Alexjes98, CC0, Wikimedia Commons).
