İlk Türk-İslam Yazılı Eserleri

Türklerin İslam dinini kabul etmesiyle birtakım medeniyetlerle kültür alışverişi olmuş, İslamın esasları öğrenilmiş ve dilimize yeni kelimeler girmesiyle beraber edebiyatımıza da birçok eser girmiştir.

Dil ve edebiyat, Türklerin İslam dinini kabul etmesiyle etkilenen ilk alanlardan biri olmuştur.

İslamiyet’in kabulü ile birlikte , Uygur dilinin devamı niteliğindeki Hakaniye Türkçesi ile eserler verilmiş; ancak Arap alfabesinden etkilenmeler de hızlanmıştır. İslamiyet ile ilgili çeşitli terimler dilimize girmiştir.

📌 SINAV NOTU: Resmi dili Türkçe olan devletler;
✔️ Karahanlılar
✔️ Memlükler
✔️ Karamanoğulları
✔️ Osmanlı (Kanuni esaside resmi dil Türkçe resmi din ✔️ İslam ibaresi geçmiştir)
✔️ Türkiye Cumhuriyeti

İslamiyet’in kabulünden itibaren edebiyatımız Divan edebiyatı ve halk edebiyatı olarak iki farklı yoldan gelişmiştir.

İslamiyet sonrası dönemde daha çok dinî-tasavvufî konular didaktik eserlerde işlenmiştir.

Bu dönem eserlerinden en tanınanları ise ; Kutadgu Bilig, Divan ü Lügati’t-Türk, Atabetü’l Hakayık ve Divan-ı Hikmet’tir.

Şimdi bu eserleri ve özelliklerine ana hatlarıyla değinelim.

Kısaca

İslamiyet’in kabulünden sonra Karahanlılar döneminde Türkçe ilk İslami eserler verildi: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divanü Lügati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Atabetü’l-Hakayık (Edib Ahmed Yükneki) ve Divan-ı Hikmet (Ahmed Yesevi). Gazneli ve Büyük Selçuklu sarayları ise Farsça ve Arapça eserlerin merkezi oldu: Firdevsi’nin Şehname‘si, Nizamülmülk’ün Siyasetname‘si ve Ömer Hayyam’ın Rubaileri bu dönemin ünlü eserleridir.

Eserler Tablosu

Karahanlı Dönemi Türkçe Eserler

Kutadgu Bilig

🔷 Eserin yazarı Yusuf Has Hacip’tir.

🔷 Yusuf Has Hacip bu eserini Doğu Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunmuştur ve bu nedenle kendisine “Has Hacib”lik unvanı verilmiştir.

🔷 Kutadgu Bilig’ kelime anlamı olarak “Kutlu olma bilgisi, Mutluluk veren bilgi” demektir.

📌 SINAV NOTU: Kutadgu Bilig ilk yazılı Türk-İslam eseridir.

🔷 Mesnevi şeklinde ve aruz ölçüsüyle yazılmış ilk Türkçe eserdir.

🔷 İnsanlığa iki dünyada da yol gösterme amacıyla yazılmış olup türü siyasetnamedir.

🔷 Eser dört ana unsurdan oluşmuş ve bu dört unsuru temsil eden karakterler üzerine kurulmuştur:

( Mobil görünümde tablonun ekrana sığmaması halinde tabloyu yana kaydırınız.)

“ Bu insan bütün kötü vasıflardan arınmış ve iyi huylarla bezenmiş bir insandır. Allah’a sıkı sıkıya bağlı, takva sahibi bir mümindir. Zamanının bütün ilim ve hünerlerini öğrenmiş bir âlim ve hakîmdir. Bütün alfabe ve dilleri bildiği gibi şiir, belâgat, hesap, hendese, tıp gibi ilimlere vâkıf; okçuluk, avcılık, satranç vb. hünerlere sahiptir. Adaletten ve doğruluktan şaşmaz; ağır başlı ve alçak gönüllüdür. Hırsızlık yapmaz, yalan söylemez, içki içmez, dedikodu etmez. Son derece cömert ve iyilik severdir. Etrafındaki insanlara merhametli ve insaflı davranır. Adalet ve an’anelere, görgü kurallarına uygun hareket eder.”

Kutadgu Bilig’den…

Divanu Lügati’t Türk

🔷 Eserin yazarı Kaşgarlı Mahmud’dur.

🔷 Kaşgarlı Mahmud bu eserini Bağdat’ta tamamlamış ve halife El-Muktedi Biemrillah (Ebulkasım Abdullah)’ a sunmuştur.

🔷 Divanu Lügati’t Türk kelime anlamı olarak “Türk Dilleri Sözlüğü” demektir.

📌 SINAV NOTU: Bu eser Türkçenin ilk sözlüğü ve ilk dil bilgisi kitabı olarak kabul edilmektedir.

🔷 Kaşgarlı Mahmud eserini Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça’dan zengin bir dil olduğunu gösterme amacıyla yazmıştır.

🔷 Eser Arapça olarak yazılmıştır.

🔷 Divanu Lügati’t Türk’te “Dünya haritası, On İki Hayvanlı Türk Takvimi, Nevruz, boy adları, yer adları” yer almaktadır.

🔷 Kaşgarlı Mahmut için hem dil bilgisi kurallarına yer veren bir filolog; hem Türk boylarının etnik durumlarını şema ile anlatan, Türk boyları hakkında bilgi veren bir etnograf; hem de Türk boylarının yerleşim alanlarını gösteren bir harita çizmiş olan ilk Türk haritacısı demek yerinde olacaktır. –Bu haritada dünyanın merkezi Türk yurdu olarak gösterilmiştir.–

🔷 Kaşgarlı Mahmud’un ayrıca Türkçeyi Araplara öğretme amacıyla yazdığı “Kitab-ı Cevâhirü’n Nahvi Ligati’t-Türk” adlı bir dil bilgisi kitabı da bulunmaktadır.

🔷 Son olarak 2008 yılının Kaşgarlı Mahmut yılı ilan edildiğini de bilgilerimize ekleyelim.

” Cihan hakimi olan Türklere herkes muhtaçtır, onlara derdini dinletmek, bu surette her türlü arzuya nail olabilmek için Türkçe öğrenmek gerekir.”

Kaşgarlı Mahmud

Atabetü’l Hakayık

🔷 Eserin yazarı Edip Ahmet Yükneki’dir.

🔷 Edip Ahmet bu eserini Sipehsalar Mehmet Bey’e (Muahmmed Dâd İspehsalar Beg) sunmuştur.

🔷 Eser kelime anlamı olarak “Hakikatlerin eşiği” demektir.

🔷 Atabetü’l Hakayık ayet ve hadislerden faydalanılarak hazırlanmış manzum bir ahlâk ve öğüt kitabıdır. Yani bir “Nasihatname” ‘dir.

Adım Edip Ahmet, sözüm edeb ve öğüttür

Özüm gitse de sözüm burada kalır

Güz gelir, yaz geçer bu ömür gider

Bu bahar ve sonbahar ömrü tüketir.

Edip Ahmet Yükneki

Divan-ı Hikmet

🔷 Eserin yazarı Ahmet Yesevi’dir.

🔷 Eser, Ahmet Yesevi’nin XII. yüzyılda söylediği hikmetlerden oluşur.

🔷 Divan-ı Hikmet, Ahmet Yesevi’nin halka İslamiyet’i öğretme amacıyla yazdığı “Hikmet” adı verilen şiirlerini topladığı bir kitaptır.

🔷 Bu eserde İslamiyetin esasları, Peygamberimizin (S.A.V) hayatı ve mucizeleri , Allah’a ulaşmanın yolları, Yesevîlik tarikatının ilkeleri, tasavvuf adabı, kıyamet ve dünya halleri anlatılmıştır.

🔷 Ahmet Yesevî’nin görüşleri Anadolu’da tasavvufun temellerini oluşturmuştur.

🔷 Aynı zamanda Hoca Ahmet Yesevi , Türkistan bölgesinin İslamlaşmasını sağladığından dolayı “Piri Türkistan” olarak da bilinir.

🔖 Ahmet Yesevi’nin mezarını Timur yaptırmıştır.

💯 Akaid: İslam esaslarını anlatan eseri.

Nerde görsen gönlü kırık, merhem ol

Öyle mazlum yolda kalsa, yoldaşı ol

Mahşer günü dergahına yakın ol

Ben-benlik güden kişilerden kaçtım ben işte

Hoca Ahmet Yesevi | I.Hikmet

Diğer Önemli Eserler

Tarihi Yemin

🔷 Eserin yazarı Utbi’dir.

🔷 Utbi bu eserini Gazneli Devleti hükümdarı Gazneli Sultan Mahmut‘a sunmuştur.

🔷 Tarihi Yemin adlı eserde Gazneliler anlatılmıştır.

Şehname

🔷 Eserin yazarı Firdevsi’dir.

🔷 Bu eser de Gazneli Mahmut’a sunulmuştur.

🔷 Firdevsi, Şehnamesinde İran-Turan mücadelesini anlatmıştır.

📌 SINAV NOTU: Alper Tunga Şehname’de Afrasiyap olarak geçmektedir.

Muhakemetü’l Lügateyn

🔷 Eserin yazarı Timurlular döneminde (Hüseyin Baykara zamanında) yaşayan ve Çağatay Türkçesi’nin en büyük şairi olarak kabul edilen Ali Şir Nevai’dir.

🔷 Ali Şir Nevai bu eseri Türkçenin Farsçadan daha zengin bir dil olduğunu belirtmek amacıyla yazmıştır.

Siyasetname

🔷 Eserin yazarı Nizamülmülk’tür.

🔷 Nizamiye Medreselerinin kuruluşunda etkili olan vezir Nizamülmülk bu eserini Sultan Melikşah’a sunmuştur.

🔷 Siyasetname’de “Devlet nasıl yönetilir?” sorusuna cevap aranmıştır.

Rubai

🔷 Eserin yazarı Ömer Hayyam’dır.

🔷 Ömer Hayyam aynı zamanda Matematik ve Astronomi ile de uğraşmıştır.

🔷 Hayyam, Rubai’de ; aşk,doğa,ahiret üzerine sözlerini toplamıştır.

🔷 Ayrıca Ömer Hayyam Sultan Melikşah’a Celali Takvimi’ni hazırlamıştır.

Pendname

🔷 Eserin yazarı Sebük Tegin’dir.

🔷 Pendname, Sebük Tegin’in çocuklarına ve askerlerine bıraktığı öğüt şeklindeki bir eserdir.

Çıkmış Sorular

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2024 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları. Ünitenin özeti: İlk Türk-İslam Devletleri Önemli Notlar.

Sıkça Sorulan Sorular

İlk Türk-İslam eseri hangisidir?

Bilinen ilk Türk-İslam eseri, Yusuf Has Hacib’in 1069-1070’te yazdığı Kutadgu Bilig’dir.

Divanü Lügati’t-Türk neden Arapça yazıldı?

Kaşgarlı Mahmud eseri Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek için yazdı. Bu yüzden açıklamalar Arapçadır.

Kutadgu Bilig’in dört kahramanı neyi temsil eder?

Kün Togdı adaleti, Ay Toldı mutluluğu (devleti), Ögdülmiş aklı, Odgurmış ise akıbeti (kanaati) temsil eder.

Ahmed Yesevi’nin eseri hangisidir?

Ahmed Yesevi’nin hikmetlerinin toplandığı Divan-ı Hikmet’tir. Halka İslamiyet’i sade bir Türkçeyle anlatır.

Şehname kime sunuldu?

Firdevsi’nin Şehname’si Gazneli Mahmud’a sunuldu. Eserde Alp Er Tunga, Afrasiyab adıyla yer alır.

Kaynakça

• Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig I (Metin), Türk Dil Kurumu.
• Besim Atalay (çev.), Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, Türk Dil Kurumu.
• Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet İşleri Başkanlığı.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig”, “Dîvânü Lugāti’t-Türk”, “Atabetü’l-Hakāyık” maddeleri.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ders kitabı.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026