Kısaca
Hicaz-Yemen Cephesi, I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı’nın kutsal toprakları İngilizlere ve onların kışkırttığı Araplara karşı savunduğu cephedir. Mekke Emiri Şerif Hüseyin, İngilizlerle yaptığı McMahon yazışmalarına güvenerek 1916’da ayaklandı; Arabistanlı Lawrence Arap kabilelerini örgütledi. Fahrettin (Türkkan) Paşa, kuşatılmış Medine’yi savaş bittikten sonra bile teslim etmeyerek “Çöl Kaplanı” adıyla anıldı. Halifenin cihat çağrısının Araplar üzerinde etkili olmaması, İslamcılık politikasının başarısızlığını gösterdi.
Kanal Cephesi konusundan da hatırlanacağı üzere Mekke Emiri Şerif Hüseyin bağımsızlığını kazanma konusunda verilen destek üzerine Mac Mahon Planı ile Osmanlı’ya karşı ayaklanmıştı. İşte Osmanlı Devleti Hicaz-Yemen Cephesi’nde kutsal yerleri korumak için İngiliz ve Araplar’a karşı mücadele etmiştir.
İngilizler’in neden bu bölgelerde bulunduğunu daha önce yazmıştık fakat hatırlamakta fayda var. Aslında fazla bir şey yazmaya da gerek yok şunu yazmak yeterli olacaktır:
- Bölge petrollerini ele geçirmek.
- Hindistan yolunun ve Kızıldeniz’in güvenliğini sağlamak.
- Halifenin cihat çağrısını etkisiz bırakmak için Arapları Osmanlı’dan koparmak.
Burada Araplar’ı Osmanlı’ya karşı kışkırtan isimlerin başında ise Thomas Edward Lawrence yani nam-ı diğer Arabistanlı Lawrence bulunmaktaydı. Lawrence bazı Arap kabilelerinin İngilizler’in yanında yer almasını sağlamıştı.
Medine Müdafaası
Osmanlı Devleti Hicaz-Yemen Cephesi’nde bir yandan İngilizler’e karşı savaşırken bir yandan da onların kışkırttığı Araplar’a karşı mücadele veriyordu. Bağımsızlığını ilan eden Şerif Hüseyin ise Hicaz’ı büyük oranda ele geçirmişti.
Artık Osmanlı’nın yapması gereken şey Medine’yi korumaktı. Bu görev ise Medine direnişinin sembol ismi olacak olan Fahrettin Paşa‘nındı.
Bu sırada Osmanlı Devleti, Şerif Hüseyin ayaklanmasını önlemek için Arap kabilelerine para, altın ve iaşe yardımı yaparken, bir yandan da malzeme ve yiyecek sıkıntısı içindeki Medine kuvvetlerinin ikmali için Hicaz Demiryolu’nu açık tutmaya çalışmaktaydı. Fakat Şerif Hüseyin ve oğulları ise aynı dönemde Lawrence yardımıyla Arap kabilelerini örgütlemiş, Medine’nin Şam ile demiryolu bağlantısını kesmeye çalışmışlardı.
Çölün ortasında yiyecek, hastalık gibi pek çok sıkıntılarla birlikte,
Fahrettin Paşa’nın Medine Müdafaası uzun süre devam etmiştir.
Medine’yi savaş sonuna kadar savunan Fahrettin Paşa (Hicaz Kuvve-i Seferiyesi Komutanı), Mondros Mütarekesi’nden sonra da şehri teslim etmeyi reddetti. Ocak 1919’da teslim olmak zorunda kalan Paşa, İngilizler tarafından Mısır’da bulunan Sidi Beşir Kampı‘na, ardından Malta’ya götürülmüş ve burada işkenceye tabi tutulmuştur. 1921 yılında TBMM bu olay nedeniyle İngiltere’yi kınamıştır.
Yemen‘de ise Ali Said Paşa komutasındaki 7. Kolordu, Aden yakınlarında Lahiç’te savaş boyunca İngilizlere karşı direndi ve Mondros’tan sonra teslim oldu.
📌 SINAV NOTU: Fahrettin Paşa’ya Hicaz-Yemen Cephesi’nde yapmış olduğu savunma nedeniyle; “Çöl Ortasında Plevne Kahramanı”, “Çöl Aslanı”, “Çöl Kaplanı”, “Türk Kaplanı”, “Medine Müdafii” gibi lakaplar takılmıştır. Ayrıca Fahrettin Paşa’nın Hicaz-Yemen Cephesi’nde yaşadıkları “Medine Müdafaası” adlı eserlerde anlatılmıştır.
📌 SINAV NOTU: V. Mehmet Reşad’ın halife olarak yaptığı cihat çağrısı, Araplar üzerinde istenilen etkiyi göstermedi. Bu durum İslamcılık (Ümmetçilik) politikasının etkisini kaybettiğini göstermiştir.
Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1915–1916 | McMahon–Şerif Hüseyin yazışmaları |
| Haziran 1916 | Şerif Hüseyin ayaklanması; Mekke düşer |
| 1916–1918 | Medine kuşatması; Hicaz Demiryolu’na saldırılar |
| 30 Ekim 1918 | Mondros Ateşkesi |
| Ocak 1919 | Fahrettin Paşa Medine’yi teslim etmek zorunda kalır |
Sıkça Sorulan Sorular
Hicaz-Yemen Cephesi’nin komutanı kimdir?
Medine savunmasını Fahrettin (Türkkan) Paşa yönetti. Yemen’de ise 7. Kolordu (Ali Said Paşa) savaştı.
Fahrettin Paşa’ya neden “Çöl Kaplanı” denir?
Kuşatma altındaki Medine’yi aylarca açlık ve hastalığa rağmen savundu, Mondros’tan sonra bile teslim olmadı. İngilizler ona “Çöl Kaplanı” (Tiger of the Desert) adını verdi.
İlgili konular: Irak Cephesi · Suriye-Filistin Cephesi · Doğu Cephesi
Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.
Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026
Cevap Yok