İslamiyet Öncesi Türk Devletleri Önemli Notlar

Evet arkadaşlar İslamiyet Öncesi Türk Devletleri ünitesinin sonuna gelmiş bulunuyoruz.

Bu yazıda sizlerle beraber ünitenin özeti sayılabilecek ve sınavlarda karşımıza çıkabilecek önemli bilgileri tekrar hatırlıyor olacağız.

Ünitenin tamamını tek dosyada çalışmak isterseniz özet PDF’i indirebilir, konuları hareketli haritalarla anlattığımız kısa videolar için YouTube kanalımıza, ünite ile ilgili sorular için Instagram sayfamıza göz atabilirsiniz.

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri Kısaca

Türklerin bilinen tarihi Orta Asya’da başlar. Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Asya Hun Devleti‘dir; “Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürkler, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti ise Uygurlardır. Sınavlarda bu ünitenin soruları çoğunlukla “ilk”ler, Orhun Yazıtları, Kavimler Göçü ve devletlerin kültürel özellikleri üzerinden gelir.

Sınavda En Çok Sorulan “İlk”ler

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri Önemli Notlar

Tarih Öncesi Dönem ve İlk Türk Toplulukları

✴ Orta Asya’nın Tarih Öncesi Devirlere ait ilk kültür merkezleri; Anav, Kelteminar, Afanasyeva, Andronova, Karasuk ve Tagar’dır.

✴ Türk kelimesinin devlet adıyla tarihte ilk kez kullanılması 6. asrın içerisinde başlamıştır (Göktürkler). Coğrafi bir ad olarak Türkiye – Türkia şeklinde ilk defa Bizans kaynaklarında Orta Asya için kullanılmıştır.

✴ Tarihteki ilk atlı göçebe Türk topluluğu İskitler (Sakalar)’dır.

✴ Türklere ait bilinen en eski kurganlar Altaylar’da bulunan “Pazırık” ile Alma Ata yakınlarında bulunan “Esik” kurganlarıdır.

✴ Dünyanın en eski halısı Altaylarda Pazırık Kurganı’nda ortaya çıkarılmıştır.

Asya (Büyük) Hun Devleti

✴ Tarihte Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Büyük (Asya) Hun Devleti’dir.

✴ Asya Hunları’nın bilinen ilk hükümdarları Teoman’dır (Çin Seddi Teoman Dönemi’nde yapılmıştır.)

✴ Tarihte ilk defa Türkleri tek bayrak altında toplayan Türk Devleti, Asya Hun (Büyük Hun) Devleti’dir (Orta Asya’da ilk siyasi birlik sağlandı).

✴ Çin’le yapılan M.Ö. 318 tarihli antlaşma Asya Hun Devleti hakkındaki ilk antlaşmadır (Türkler hakkındaki ilk belge).

✴ Mete Han Dönemi Asya Hunları’nın en parlak dönemidir (M.Ö. 209-74).

✴ Mete Han orduda “onluk sistemi” ve yönetimde “veraset sistemi”ni getirmiştir (ilk kez).

✴ Düzenli ve disiplinli ilk Türk ordusunun kurucusu Mete Han’dır.

✴ Türk Hâkimiyet anlayışını (ikili yönetim, veraset sistemi) ilk getiren hükümdar Mete Han’dır.

✴ Halı dokumacılığını ilk başlatanlar Asya Hunları’dır.

▶ Mete Han’ın onlu sistemini hareketli haritayla 1 dakikada izleyin: Kara Kuvvetleri neden M.Ö. 209’u kuruluş yılı sayar?

Avrupa Hunları ve Kavimler Göçü

✴ Asya Hunları’nın kolu olan Kuzey Hunları ilk kez Avrupa’ya göç ederek Kavimler göçü’nü başlatmıştır (375).

✴ Anadolu’ya ilk Türk akınları Avrupa (Batı Hun) Hunları tarafından yapılmıştır. İkinci akın Sibirler tarafından yapılmıştır.

✴ Avrupa’da kurulan ilk Türk Devleti Avrupa Hunları’dır (Kuzey Hunları).

✴ Avrupa Hunları en parlak dönemlerini Atilla Dönemi’nde yaşamışlardır (434 -453).

✴ Türklerle Bizanslılar arasında imzalanan ilk antlaşma Margus Barışıdır (Avrupa Hun Dönemi).

▶ Roma’nın Attila’ya kurduğu suikastı izleyin: Attila 1 dakikada

Göktürkler (I. ve II. Göktürk Devleti)

✴ İkili devlet teşkilatını ilk uygulayan devlet I. Göktürk Devleti’dir (Bumin Kağan – İstemi Yabgu).

✴ Tarihteki ilk Türk – Bizans İttifakı’nı I. Göktürk Devleti yapmıştır.

✴ Çin’e karşı bağımsızlık savaşını yapan ilk Türk Devleti II. Göktürk (Kutluk) Devleti’dir.

✴ Tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlet I. Göktürk Devleti’dir.

✴ Göktürklerle ilgili ilk bilgiler Ergenekon Destanı’na dayanmaktadır. Bu nedenle ilk dönemlere ilişkin bilgiler net değildir.

✴ I. Göktürk Devleti’nde en parlak dönem Mukan Kağan Dönemi’dir.

✴ İlk Türk Alfabesi’ni yapanlar II. Göktürk Devleti’dir.

✴ II. Göktürk Devleti’nde en parlak dönem Bilge Kağan ve Kültigin kardeşler döneminde yaşanmıştır. Bu dönemde devlet en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

✴ Türk tarihinin bilinen en eski Türkçe yazılı belgeleri Orhun Kitabeleri’dir. NOT: Kitabelerin konusu; Türklerin siyasi yaşantıları ve Türk hükümdarlarının halka karşı sorumluluklarıdır (Sosyal Devlet anlayışı). Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metnini Yolluğ Tigin yazmıştır. Yazıtları 1893’te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen okumuştur.

✴ Türklerde ilk Posta teşkilatını kuran, II. Göktürk Devleti’dir.

✴ İlk ipek parayı basan II. Göktürk Devleti’dir.

▶ Kürşad ve 40 yiğidin Çin sarayına baskınını izleyin: Kürşad 1 dakikada

Uygurlar

✴ İl İtmiş Bilge Kağan, Türklerin şehir kuran ilk hükümdarıdır.

✴ İlk Türk şehri Ordu – Balık’tır.

✴ Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Yerleşik hayatın bir sonucu olarak ilk kez saraylar, tapınaklar gibi kalıcı mimari eserler bırakmışlardır.

✴ Din değiştiren ilk Türk devleti Uygurlardır (savaşçı özelliklerini kaybetmişlerdir).

✴ Uygurlar döneminde yaşanan en önemli olay 751 Talas Savaşı’dır. Abbasîler ile Çin arasındaki bu savaşta Karluklar Abbasîlerin yanında yer almıştır.

✴ Kâğıt ve matbaayı kullanan (Hareketli harf sisteminin ilk örneği) ve Türkçe kitapları basan ilk Türk devleti Uygurlardır.

✴ Uygurlara ait buluntu merkezleri; Hotan, Bezelik, Kara Hoço, Turfan, Kızıl, Kuça’dır.

✴ Uygurların en önemli yazılı kaynakları “Karabalsagun Yazıtları”dır.

✴ Anadolu’da da örnekleri görülen “Orta Oyunu” Uygurlara ait bir özelliktir.

✴ Yazılı hukuku başlatan ilk Türk devleti Uygurlardır.

Diğer Türk Devlet ve Toplulukları

✴ Uygurlardan sonra ikinci olarak yerleşik yaşama geçen (Tam anlamıyla yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu) ve hükümdarları adına para bastıran Türk topluluğu Türgişler’dir.

✴ Türgişler Emevilerle mücadele ederek İslamiyet’in doğuya (Orta Asya) yayılmasını geciktirmişlerdir (ilk kez).

✴ Cengiz Han’a bağlanan ilk Türk kavmi Kırgızlardır.

✴ İlk kez İstanbul’u kuşatan Türkler, Avarlardır (ikinci kez kuşatan Türk topluluğu Tuna Bulgarlarıdır.).

✴ Türk tarihinde en fazla etki bırakan Türk topluluğu Oğuzlardır.

✴ Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devleti Hazarlardır.

✴ Hazarlar İslamiyet’in Kafkaslara girmesini ve Rusya’da yayılmasını engellemişlerdir (ilk kez).

✴ İslamiyet’i benimseyen ilk Türk boyu Karluklardır.

✴ Hıristiyanlığı benimseyen ilk Türk devleti Avarlardır.

✴ Macarlar, Hıristiyanlığın Katolik mezhebini benimseyen tek Türk boyudur. Dinlerindeki değişim devlet yapılarına yansımış, boylar birliğine dayalı siyasi yapıdan, krallık sistemine dayalı bir yapıya geçmişlerdir.

✴ Peçenekler, Bizans ordusu içerisinde paralı asker olarak görev yapmış; 1071 Malazgirt Savaşı’nda saf değiştirerek Selçuklu ordusu tarafına geçmiş ve savaşın Türkler tarafından kazanılmasında etkili olmuşlardır.

Kültür ve Medeniyet

✴ Türklerin farklı kültürlerden en az etkilendikleri alan askerlik ve ordudur.

✴ Manas Destanı (Kırgızlar) en uzun Türk destanıdır.

Kültür ve medeniyet konularının ayrıntısı için: Devlet Yönetimi · Ordu · Din ve İnanış · Yazı, Dil ve Edebiyat

Kronoloji

Çıkmış Sorular

Bu üniteden çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2024 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 TYT Tarih Soruları

Sıkça Sorulan Sorular

Türklerin kurduğu ilk devlet hangisidir?

Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Asya Hun (Büyük Hun) Devleti’dir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman, en parlak dönemi Mete Han dönemidir.

İlk Türk alfabesini kim kullandı?

Bilinen ilk Türk alfabesi Göktürk alfabesidir. Bu alfabeyle yazılan en önemli eserler II. Göktürk Devleti döneminde dikilen Orhun Yazıtları’dır.

Orhun Yazıtlarını kim okudu?

Orhun Yazıtları 1893’te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen tarafından okunmuştur. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metnini Yolluğ Tigin yazmıştır.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti hangisidir?

Uygurlar (744–840), Ordu-Balık gibi şehirler kurarak yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Maniheizm’i kabul ederek din değiştiren ilk Türk devleti de Uygurlardır.

Kavimler Göçü ne zaman oldu ve sonuçları nelerdir?

Kavimler Göçü 375’te Hunların Avrupa’ya geçmesiyle başladı. Batı Roma’nın yıkılmasını hızlandırdı, Avrupa’nın siyasi ve etnik haritasını değiştirdi; Orta Çağ’ın başlangıcında etkili oldu.

Kaynakça

• Bahaeddin Ögel, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Türk Tarih Kurumu.
• İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat.
• Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler I–III, Türk Tarih Kurumu.
• Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hunlar”, “Göktürkler”, “Uygurlar” maddeleri.
• MEB, Ortaöğretim Tarih 9 ders kitabı.

Önemli bilgileri derleyen Ergün YILDIRIM hocamıza teşekkürler.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026