XVIII. Yüzyıl Islahatları | Lale Devri

Kısaca

Gerileme Dönemi (18. yüzyıl) ıslahatları, Osmanlı’nın Avrupa karşısında geri kaldığını kabul edip ilk kez Batı’yı örnek aldığı yeniliklerdir. Lale Devri‘nde (1718–1730) matbaa kuruldu, Avrupa’ya geçici elçiler gönderildi; I. Mahmut Humbaracı Ahmet Paşa ile orduyu düzenledi, Hendesehane’yi açtı; III. Mustafa ve I. Abdülhamit askeri ve mali ıslahatlar yaptı; III. Selim Nizam-ı Cedit ordusunu kurdu ve Avrupa’da daimi elçilikler açtı.

Osmanlı Devleti tarihinde 1718 Pasarofça Antlaşması’yla başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı’yla biten döneme Lale Devri denilmiştir. Lale Devri denilince çoğu kişinin aklına Osmanlı’nın eğlence,zevk,sefa ve lüks içinde yaşadığı dönem gelse de Lale Devri kültürel ve sosyal alanda reform sayılabilecek gelişmelerin yaşandığı bir dönem olmuştur.

Lale Devri, Osmanlı ve Avrupa ilişkilerinin geliştiği bir dönemdir. Avrupa’nın neden üstünleştiği konusunun araştırılması gerekliliği vurgulanmış ve Avrupa’ya ayak uydurabilmek için çalışmalar yapılmıştır.

Bu yazımızda Lale Devri ‘nde yapılan bu ıslahat çalışmalarına ve 18. yüzyıl’da yapılan diğer ıslahatlara yer vereceğiz. Fakat öncesinde 18. yüzyıl ıslahatlarının (Gerileme Dönemi) özelliklerine genel hatlarıyla değinelim.

Gerileme Dönemi Islahatlarının Genel Özellikleri

• Yapılan ıslahatlarda Batı (Avrupa) örnek alındı.
• Islahatlar halka dayanmadı; padişah ve devlet adamlarının girişimiyle yukarıdan aşağıya yapıldı.
• 17. yüzyılda yapılan ıslahatlara göre daha kapsamlı ve daha kalıcı oldu.
• Islahatlar hukuk hariç her alanda yapılsa da en çok askeri alanda yapıldı.
• Saray, ulema ve asker bu ıslahatlara karşı çıktı.

III. Ahmet (Lale Devri) Islahatları

III. Ahmet; 1703 yılında ekonomik sorunlar ve başkentin Edirne’ye taşınacağı söylentileri üzerine meydana gelen Edirne Vakası sonucu tahta çıkmıştır. III. Ahmet dönemi Lale Devri olarak bilinmektedir.

Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp, 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren dönemdir. Bu dönem, zevk ve eğlencenin yanında ıslahatların da yapıldığı bir dönem olmuştur.

Lale Devri’nin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’dır. Ünlü minyatürcüsü Levni, ünlü şairi ise Nedim’dir.

Lale Devri ıslahatlarında ilk kez Avrupa örnek alınmıştır. Bu dönemde askeri alanda ıslahat yapılmamıştır.

📌 SINAV NOTU: Osmanlı tarihinde Avrupa tarzında ilk yenileşme hareketleri Lale Devri ile başlamıştır.

📌 SINAV NOTU: “Lale Devri” tabirini Yahya Kemal Beyatlı ve Ahmed Refik Altınay yaygınlaştırmıştır.

“Gönül o âfete meftûndu Lâle Devri’nde.”

Yahya Kemal Beyatlı

Lale Devri’nde yapılan ıslahatlar şunlardır:

• Lale Devri’nin en önemli gelişmesi matbaa‘nın kullanılmaya başlanmasıdır. İbrahim Müteferrika ve Said Efendi‘nin çalışmalarıyla açılan matbaa (Müslümanlarca kurulan ilk Türkçe matbaa; daha önce azınlıklara ait matbaalar vardı) aynı zamanda Osmanlı Devleti’ne getirilen ilk teknik yenilik olmuştur. (İbrahim Müteferrika Macar asıllıdır.) Matbaanın kağıt ihtiyacını karşılamak için Yalova’da kağıt imalathanesi açılmıştır.

📌 SINAV NOTU: Vani Efendi tarafından yazılan Van Kulu Lügati, Osmanlı matbaasında basılan ilk eserdir.

• Topkapı Sarayı’nda ve Yeni Cami’de kütüphane kurulmuştur.
• Yirmisekiz Mehmed Çelebi ve oğlu Said Efendi‘nin Paris elçiliği, Avrupa’da “Turquerie” (Türk modası) akımını güçlendirmiştir.
• İstanbul, büyük yangınlara maruz kaldığı için Gerçek Davut Ağa‘nın da katkılarıyla Yeniçeri Ocağına bağlı “Tulumbacılar” adıyla ilk defa düzenli bir itfaiye teşkilatı kurulmuştur.
• Çiçek aşısı (aşılama) uygulanmıştır; yöntem İstanbul’dan Avrupa’ya da taşındı.
• Barok ve Rokoko tarzı mimari eserler yapıldı.

📌 SINAV NOTU: Nur-u Osmaniye Camisi ilk Barok tarzı camidir (I. Mahmut döneminde başlanıp III. Osman döneminde, 1755’te tamamlandı).

• İstanbul’da çini,çuha ve kumaş atölyeleri kurulmuştur.
• Avrupa’ya ilk kez geçici elçiler gönderildi. (Paris, Moskova, Viyana, Varşova)

📌 SINAV NOTU: İlk geçici elçilik Paris’te açılmış olup ilk elçi ise 28 Çelebi Mehmet’tir.

• 28 Mehmet Çelebi tarafından Paris Sefaretnamesi yazılmıştır. Bu eser batıya açılan ilk pencere olarak kabul edilmektedir.
• Tercüme Heyetleri kurularak Doğu Klasikleri Türkçe’ye çevrildi.
• Resim ve minyatür gelişmiş, özellikle minyatür alanında Levni gibi ünlü bir sanatçı yetişmiştir. Dönemin ünlü şairi ise Nedim‘dir.
• Devlet adamlarının portreleri yapılmıştır.
• Versay Sarayı’nın örnek alındığı Sadabad Sarayı yapılmıştır.

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın İran’a sefere çıkmayı reddetmesi üzerine Patrona Halil İsyanı çıkmış ve sonucunda sadrazam öldürülmüş, III. Ahmet ise tahttan indirilmiştir. Bu isyan ile Lale Devri sona ermiştir.

I. Mahmut Islahatları

Tahta çıktığında ilk iş olarak Patrona Halil’i ortadan kaldıran I. Mahmut özellikle askeri alanda birçok ıslahat yapmıştır.

I. Mahmut Dönemi’nde yapılan ıslahatlar şunlardır:

• Ülke içinde halk kütüphaneleri açmış ve el yazması eserleri toplatmıştır.
• İlk defa Batı tarzda askeri ıslahatlar yapılmıştır.
• Osmanlı – Avusturya Savaşları sırasında Avusturya ordusunda görev yapan Fransız asıllı Kont Dö Boneval’in ülkeye ilticası kabul edildi. Müslüman olan ve Humbaracı Ahmet Paşa ismini alan Kont Dö Boneval, Osmanlı ordusuna Batı tarzında bölük, tabur, alay sistemlerini getirdi. Ahmet Paşa topçu ve humbara ocaklarını tekrar düzenlemiştir.

📌 SINAV NOTU: Batı’dan getirilen ilk yabancı uzman Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) ‘dır. Batı tarzında düzenlenen ilk kurum ise Humbara Ocağı’dır.

• Subay ihtiyacını karşılamak için Batı tarzında ilk teknik okul olan Hendesehane açılmıştır.

📌 SINAV NOTU: Askeri alanda yapılan bu ıslahatlar özellikle Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşlarında etkisini göstermiş, Osmanlı ordusu başarılı sonuçlar elde etmiştir.

III. Mustafa Islahatları

Askeri ve maliye alanında ıslahat yapılan III. Mustafa döneminin sadrazamı Koca Ragıp Paşa‘dır.

III. Mustafa Dönemi’nde yapılan ıslahatlar şunlardır:

• Sürat Topçuları Ocağı kuruldu ve başına Macar asıllı Fransız Baron De Tott getirildi.
• Baruthane ve Tersane ıslah edildi.
• Saray masrafları kısıtlanmış ve bozuk olan maliye düzeltilmeye çalışılmıştır.
• Esham (iç borçlanma) için hazırlıklar yapıldı; sistem I. Abdülhamit döneminde (1775) uygulamaya geçti. (Kağıt paraya geçişin ilk aşaması sayılır.)
• Matematik ve astronomi kitapları tercüme edildi.

➡ ⚠️ Mühendishane-i Berri Hümayun (Kara) ve Mühendishane-i Bahri Hümayun (Deniz) ‘un açılışı konusunda milli eğitimin önemli kaynaklarında bile çelişkili ifadeler yer aldığından bu konuya değinmedim.

I. Abdülhamit Islahatları

• Esham sistemi uygulamaya geçirildi.
• Cülus bahşişi verme geleneği kaldırıldı.
• Yeniçeri sayımı yapıldı ve ulufe alım satımı yasaklandı.
• III. Mustafa döneminde açılan Sürat Topçuları Ocağı geliştirildi.
• Humbaracı ve Lağımcı Ocağı tekrar düzenlendi.
• İstihkam okulu açıldı.
• Levent Teşkilatı kaldırıldı.
• Yerli malı kullanımı teşvik edildi.
• Bilim insanlarına kendi kıyafetleriyle ve kendi dinlerinde kalarak çalışmalarına izin verildi.

III. Selim (Nizam-ı Cedit) Islahatları

Yaptığı ıslahatlarda Fransa’yı örnek alan III. Selim , radikal yönde ıslahatlar yapan ilk Osmanlı padişahı olmuştur. III. Selim’in yaptığı ıslahatlara ise “Nizam-ı Cedit” denilmiştir.

III. Selim, 1807 yılında Kabakçı Mustafa Ayaklanması sonucunda tahttan indirilmiş ve bir süre sonra da öldürülmüştür.

III. Selim Dönemi’nde yapılan ıslahatlar şunlardır:

• Avrupa’da ilk kez daimi elçilikler açılmıştır. (Paris, Berlin, viyana, Londra)

📌 SINAV NOTU: İlk daimi elçilik Londra’da açılmış olup, ilk daimi elçi olarak ise Yusuf Agâh Efendi atanmıştır.

• Meşveret Meclisi aktif hale getirilip, bilim insanlarından “layiha“lar (rapor) istenmiştir.
• Yeniçerilere talim yapma zorunluluğu getirilmiştir.
• Zahire Nazırlığı kurularak karaborsanın önüne geçildi.
• Saray içinde bulunan altın ve gümüşler eritildi.
• “Matbaa-i Amire” adıyla ilk devlet matbaası açıldı.
• Askeri okullarda Fransızca dersler verilerek, Fransızca ilk zorunlu yabancı dil oldu.
• Bostancı Ocağı’na bağlı olarak Fransız tarzında “Nizam-ı Cedit Ordusu” kuruldu.
• Nizam-ı Cedit ordusunun eğitimi için Levent ve Selimiye Kışlaları açıldı.
• Nizam-ı Cedit ordusunun ihtiyaçlarını karşılamak için “İrad-ı Cedit” hazinesi kuruldu.

📌 SINAV NOTU: Nizam-ı Cedit ordusu ilk askeri başarısını Akka’da Fransızlara (Napolyon’a) karşı almıştır.

• Osmanlı parasının yurt dışına akmaması için yerli malı kullanımı teşvik edilmiştir.
• Şeyhülislam’ın yetkileri kısıtlandı ve ulemanın devlet işlerine karışması engellendi.
• Vezir sayısı azaltıldı.

Padişahlara Göre Özet Tablo

Sıkça Sorulan Sorular

Osmanlı’da Batı’yı örnek alan ilk ıslahatlar hangi dönemde yapıldı?

Lale Devri’nde (1718–1730). Bu dönemde askeri ıslahat yapılmadı; yenilikler kültür, sanat ve teknik alanında oldu.

Nizam-ı Cedit nedir?

III. Selim’in yaptığı ıslahatların ve kurduğu Batı tarzı yeni ordunun adıdır. Masrafları İrad-ı Cedit hazinesinden karşılandı; 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile kaldırıldı.

İlgili konular: XVIII. Yüzyıl Siyasi Olayları · Duraklama Dönemi Islahatları · Tanzimat Dönemi Islahatları · Islahat Fermanı

Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları · 2026 KPSS Ön Lisans Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları.

Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.

Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026