Mengücekliler, Malazgirt Zaferi’nden sonra Doğu Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerinden biridir. Mengücük Gazi tarafından kurulan beylik; Erzincan, Kemah, Divriği ve Karahisar çevresinde hüküm sürmüştür.
Mengücekliler Hakkında Kısa Bilgiler
• Kurucusu: Mengücük Gazi
• Kurulduğu bölge: Erzincan, Kemah, Divriği ve Karahisar çevresi
• Kuruluş dönemi: XI. yüzyılın son çeyreği
• Önemli hükümdarı: Fahreddin Behram Şah
• Önemli eseri: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası
• Sona ermesi: Erzincan-Kemah kolu 1228’de Anadolu Selçuklu Devleti’ne katılmıştır. Divriği kolu ise bir süre daha varlığını sürdürmüştür.
Beyliğin kesin kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte XI. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Mengücük Gazi’nin Sultan Alparslan’ın beylerinden biri olduğu ve Malazgirt Zaferi’nden sonra bölgedeki fetihlerde görev aldığı rivayet edilmektedir.
Mengüceklilerin Kurucusu Kimdir?
Mengüceklilerin kurucusu Mengücük Gazi’dir. Kaynaklarda gazi unvanıyla anılan Mengücük Gazi’nin Erzincan, Kemah ve çevresindeki bölgeleri fethederek beyliğin temellerini attığı kabul edilmektedir. Ancak hayatı ve ölüm tarihi hakkında kesin bilgiler sınırlıdır.
Kemah kasabasının kuzeybatısında Karasu kıyısında bazıları tamamen harap bir halde birçok kümbet vardır.
Mengücük Gazi’ye isnat edilen kümbette sonradan yazılmış Farsça bir kitâbede Mengücük Gazi hakkında, “Erzurum, Erzincan, Kemah ile Diyarbekir vilâyetlerini ve kalelerini alan …” denilmektedir.
Mengüceklilerin Kolları ve Siyasi Tarihi
Mengücük Gazi’nin oğlu İshak’ın ölümünden sonra beylik Erzincan-Kemah ve Divriği olmak üzere iki kola ayrılmıştır.
Erzincan-Kemah kolunun en tanınmış hükümdarı Fahreddin Behram Şah’tır. Bu kol, 1228 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad tarafından Selçuklu topraklarına katılmıştır.
Divriği kolu ise 1228’den sonra da varlığını sürdürmüştür. Bu kolun kesin olarak ne zaman sona erdiği bilinmemektedir.
Mengücek’in oğlu Emir İshak’ın ölümünden sonra Beylik ikiye bölündü (1142). Emir İshak’ın oğullarından Davud-şah Erzincan-Kemah, Süleyman-şah da Divriği kolunun ilk beyleri idi.
Erzincan-Kemah kolu Fahreddin Behramşah (1162-1225) zamanında iyi idare edildi ve Erzincan önemli bir kültür ve ticaret merkezi haline geldi. Türkiye Selçuklu Devleti’ne tâbi olan bu beylik,Sultan I.Alaeddin Keykubad tarafından ortadan kaldırılmıştır (1228).
Mengücekliler’in Özellikleri:
🔷 Mengücek Gazi tarafından Erzincan, Kemah ve Divriği dolaylarında kurulmuştur.
🔷 Mengücek Gazi, Gürcülere ve Rumlara karşı yapılan savaşlarda başarılı olmuş Oğlu İshak, Artuklu ve Danişmentlilere yenilerek Danişmentlilerin himayesine girmiş İshak’ın ölümünden sonra Erzincan ve Divriği olmak üzere iki kola ayrılmışlardır.
🔷Erzincan-Kemah koluna 1228 yılında I. Alâeddin Keykubad son vermiştir. Divriği kolu ise bu tarihten sonra da varlığını sürdürmüştür.
🔷 Mengücekliler zamanında Erzincan , Kemah ve Divriği tarım, ticaret ve sanayi açısından gelişmiş, bilimin gelişmesine de önem verildiğinden bu şehirler birer kültür merkezi haline gelmiştir.
🔷 Fizik ve tıp alimi Muvaffakidün Abdüllatif ,Erzincan Sarayı’nda bilime hizmet etmiştir.
Mengüceklilerin Eserleri
Mengücekliler özellikle Divriği’de inşa ettirdikleri mimari eserlerle tanınmıştır. Başlıca Mengücekli eserleri şunlardır:
- Divriği Kale Camii
- Sitti Melik Kümbeti
- Hâcib Kamerüddin Türbesi
- Divriği Ulu Camii
- Divriği Darüşşifası
Divriği Ulu Camii, Mengücekli hükümdarı Ahmed Şah tarafından; bitişiğindeki darüşşifa ise Turan Melek Hatun tarafından yaptırılmıştır. Cami, darüşşifa ve türbeden oluşan yapı topluluğu taş işçiliğiyle Anadolu Türk mimarisinin en önemli eserleri arasında yer alır
📌 SINAV NOTU: Divriği Ulu Cami 1985 yılından beri UNESCO tarafından koruma altına alınmıştır.
Mengücekliler Hangi Oğuz Boyundandır?
Mengüceklilerin hangi Oğuz boyundan geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Bazı eski anlatılarda Salur veya Bayındır boylarıyla ilişki kurulsa da bu görüşleri doğrulayacak yeterli tarihî kanıt bulunmamaktadır.
Mengüceklilere Kim Son Verdi?
Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad, 1228 yılında Erzincan-Kemah kolunu ortadan kaldırarak topraklarını Anadolu Selçuklu Devleti’ne kattı. Ancak bu gelişme bütün Mengücekli hâkimiyetinin aynı tarihte sona erdiği anlamına gelmez. Divriği kolu 1228’den sonra da bir süre varlığını sürdürmüştür.
Kronoloji
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1071 | Malazgirt Zaferi |
| XI. yüzyılın son çeyreği | Mengücük Gazi’nin beyliği kurması |
| 1142 dolayları | Emir İshak’ın ölümü; Erzincan-Kemah ve Divriği kollarına ayrılış |
| 1162–1225 | Fahreddin Behram Şah dönemi; Erzincan’ın kültür merkezi olması |
| 1228 | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nın yapımı; Erzincan-Kemah kolunun I. Alaeddin Keykubad’ca Selçuklu topraklarına katılması |
| 1985 | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması |
Anadolu’daki İlk Türk Beylikleri Karşılaştırması
| Beylik | Merkez | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Saltuklular | Erzurum | Doğu Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerinden; Gürcülerle mücadele |
| Mengücekliler | Erzincan, Divriği | Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası |
| Danişmentliler | Sivas, Tokat, Niksar | Danişmendname destanı; Haçlılarla mücadele |
| Artuklular | Hasankeyf, Mardin, Harput | Malabadi Köprüsü; Cezeri |
| Çaka Beyliği | İzmir | İlk Türk donanması |
Mengücekliler Hakkında Sık Sorulan Sorular
Mengücekliler nerede kuruldu?
Mengücekliler; Erzincan, Kemah, Divriği ve Karahisar çevresinde kurulmuştur.
Mengüceklilerin kurucusu kimdir?
Mengüceklilerin kurucusu Mengücük (Mengücek) Gazi’dir. Malazgirt Zaferi’nden sonra Erzincan, Kemah ve Divriği çevresini fethederek beyliğin temellerini atmıştır.
Mengücekliler ne zaman kuruldu?
Kesin kuruluş yılı bilinmemekle birlikte Malazgirt Zaferi’nden sonra, XI. yüzyılın son çeyreğinde kuruldukları kabul edilir.
Mengüceklilerin en önemli eseri nedir?
En tanınmış eserleri Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’dır.
Mengüceklilere kim son verdi?
I. Alâeddin Keykubad, 1228 yılında Erzincan-Kemah koluna son vermiştir. Divriği kolu ise daha sonraki yıllarda da varlığını sürdürmüştür.
Kaynakça
- Osman Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Ötüken Neşriyat.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mengücekliler” ve “Divriği Ulu Camii” maddeleri.
- MEB, Ortaöğretim Tarih 10 ders kitabı.
Çıkmış soruları ve cevaplarını görmek için: 2026 TYT Tarih Soruları · 2025 AYT Tarih Soruları · 2026 KPSS Lisans Tarih Soruları. Ünite sayfası: Türkiye Selçuklu Devleti · Anadolu’da Kurulan İlk Türk-İslam Devletleri.
Bu bilgiler MEB ve Akademik kaynaklar referans kullanılarak hazırlanmıştır.
Video
| Görsel Kaynakları: https://seyyahifakir.com/2018/11/13/divrigi-ulu-camii-sivas https://archnet.org/sites/1924/media_contents/8975 |
Hazırlayan: Ramazan Yıldırım · Son güncelleme: Ekim 2026
Cevap Yok