Soru-Cevap

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Soru-Cevap

NOT: Soruların cevaplarını görmek için ilgili soruya veya soru yanındaki “+” simgesine tıklayın.

Çin KaynaklarıMiğfer
Kaşgarlı MahmutOlgunluk Çağı
A. WamberyTüremek
Ziya GökalpKanun ve nizam Sahibi
İran KaynaklarıGüzel İnsan
DoerferDevlete bağlı halk

Bağımsızlığını 552’de ilan eden Kök Türk Devleti’yle Türk adı resmi bir kimlik kazanmıştır.

  • Türkiye kelimesi, ilk önce VI. yüzyılda Bizans kaynaklarında “Orta Asya” için kullanmıştır.
  • Bizans kaynakları, IX ve X. yüzyıllarda Volga’dan, Orta Avrupa’ya kadar uzanan sahaya  Türkiye adını vermiştir.
  • XI-XIII. yüzyıllarda Mısır ve Suriye için Türkiye denmiştir. Anadolu ise XII. yüzyıldan itibaren Türkiye olarak tanınmaya başlanmıştır.
  • Anav Kültürü (MÖ 4000-MÖ 1000)
  • Afanesyevo Kültürü (MÖ 2500-MÖ 1700)
  • Andronova Kültürü (MÖ 1700-MÖ 1200)
  • Karasuk Kültürü (MÖ 1200-MÖ 700)
  • Tagar Kültürü (MÖ 700-MÖ 300)

Anav Kültür Merkezi, Orta Asya’nın en eski kültür merkezidir.

Türk kültüründe önemli bir yere sahip olan “At” ilk kez Anav Kültürü’nde görülmüştür.

Afanesyova Kültürü, Türklere ait en eski kültür merkezidir.

Karasuk ,”Demir” in en erken işlendiği kültür merkezidir.

Tagar Kültürü, Orta Asya’nın en gelişmiş kültür merkezi

Günümüze en yakın olan kültür Tagar Kültürü’dür.

İskitler‘in en önemli özelliği tarihte bilinen ilk Türk Boyu olmasıdır.

İskitler’in bir diğer adı da Sakalar‘dır.

Alp Er Tunga İskitler’in tarihte bilinen en önemli hükümdarıdır.

İlk kadın hükümdar olan Tomris Hatun İskitlerin lideridir.

Üzengi‘ yi ( Ata binerken ayak basılan yer ) ilk defa kullanan topluluk İskitler’dir.

“Şu” ve “Alp Er Tunga” destanları İskitler’e aittir.

İskitler maden işlemeciliğinde oldukça usta oldukları için “Bozkırın Kuyumcuları” olarak adlandırılmışlardır.

Firdevsi, “Şehname” adlı eserde Alp Er Tunga‘dan “Afrasiyab” şeklinde bahsetmiştir.

Asya Hun Devleti veya bilinen adıyla Büyük Hun İmparatorluğu’na Çinliler Hiung-Nu demişlerdir.

Orta Asya’da kurulan ilk Türk devleti Asya Hun Devleti’dir.

Asya Hun Devleti‘nin merkezi kutsal olarak kabul edilen Ötüken ‘dir. Ötüken birden fazla Türk Devleti’ne başkentlik yaptığı için “Toprak Ana” veya “Kutsal Toprak” olarak anılmıştır.

Asya Hun Devleti’nin kurucusu Teoman‘dır.

Büyük Hun Devleti’nin en önemli hükümdarı Metehan‘dır. Metehan döneminde Asya’da birçok kavim (bütün Türk boyları) Hunların hâkimiyeti altına girmiştir.

Asya Hun Devleti, Orta Asya’da siyasi birliği sağlayan ilk Türk devletidir.

Metahan “onlu sistem” ‘i bulmuş ve tarihte ilk düzenli orduyu kurmuştur.

Kara Kuvvetlerinin kuruluş tarihi olarak, Büyük Hun İmparatoru Mete Han’ın tahta çıkış tarihi olan M.Ö. 209 yılı esas alınmıştır.

İlk Türk-Çin antlaşması “Kuzey Şansi Antlaşması” ‘dır.

🔵 Roma İmparatorluğu 2’ye ayrıldı.
🔵 Roma’nın 2’ye ayrılmasıyla Hristiyanlık dini de Katolik ve Ortodoks olmak üzere ikiye ayrıldı.
🔵 Kilise güçlendi ve Skolastik düşünce ortaya çıktı.
🔵 Bugünkü Avrupa devletleri ortaya çıkmaya başladı.
🔵 İspanya Müslümanların eline geçti
🔵 Alman Krallığı ve Papalık birleşerek Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’nu kurdular.
🔵 Avrupa Hun Devleti kuruldu.
🔵 İlk Çağ kapandı, Orta Çağ açıldı.

Macaristan topraklarında kurulan ve hüküm süren Avrupa Hun Devleti ‘nin kurucusu Balamir‘dir.

Macarlar kendilerini Hunların özellikle de Attila’nın torunları olarak kabul ederler. İşte Macaristan’ın “Hungary” olarak yazılmasının nedeni de tam olarak budur.

Avrupa Hunları Avrupa’da kurulan ilk Türk devletidir.

Rua‘dan sonra hükümdar olan Attila döneminde devlet en parlak dönemini yaşamıştır .

Attila tahta çıktıktan sonra ilk önce Doğu Roma İmparatorluğu‘yla 434 yılında Margus Antlaşması‘ nı imzalamıştır. Bu antlaşma ile Bizans ödediği vergiyi iki katına çıkarmıştır.

447’de Doğu Roma’nın şartlara uymaması sebebiyle Attila tekrar sefere çıkmış ve Anatolyus Antlaşması imzalanmıştır.

Attila yönünü Batı Roma‘ya çevirmiş , Galya ve İtalya seferleriyle Roma‘ya kadar ulaşmıştır. Ancak;

  • Papa I.Leo‘nun ricası,
  • Roma’nın Hristiyanlar tarafından kutsal kabul edilmesi,
  • Attila’nın Batı Roma’nın kendisini güçsüzleştireceğini düşünmesi,
  • Attila’nın Sasani Devleti‘ne sefere çıkma isteği

gibi nedenlerden ötürü Roma’yı almaktan vazgeçmiştir.

Attila’ya Hristiyanlar tarafından “Tanrı’nın Kamçısı (Flagellum Dei)“, “Cesur Kavimlerin Efendisi” unvanları verilmiştir. Ayrıca Attila Almanların Nibelüngen destanında ise “Etzel” olarak anılmıştır.

Avarlar’ın kurucusu Bayan Han‘dır.

Avarlar’ı; Köktürkler “Apar” , Çinliler ise “Juan-Juan” olarak adlandırmışlardır.

İstanbul’u kuşatan ilk Türk devleti Avarlar’dır.

Avarlar, Hunlar ile birlikte üzengiyi Avrupa’ya taşımışlardır.

Avarlar 805 yılında Franklar tarafından yıkılmışlardır.

Oğuz’un Müslüman olanlarına “Türk” veya “Türkmen“, Hristiyan olanlarına ise “Uz” adı verilir.

Uzlar,  Peçenekler‘le birlikte Malazgirt Savaşı‘nda taraf değiştirmişlerdir.

Uzlar, günümüzde “Gagavuz Türkleri” olarak Dobruca ve Moldova‘da yaşamlarına devam etmektedirler.

Peçenekler, Kaşgarlı Mahmud‘un deyimiyle “Rum yakınında oturan Türklerden bir bölük” olarak tasvir edilmiştir.

Peçenekler, Bizans ordusunda paralı asker olarak görev yapmışlardır.

Macarlar’ın bilinen ilk lideri Arpad’dır.

1526 Mohaç Meydan Muharebesi’nden sonra Osmanlı’ya bağlanmıştır.

 Macaristan, I. Dünya Savaşı’ndan sonra bağımsız bir devlet olmuştur.

Macarlar, Türk tarihinde ilk kez “Türkoloji Enstitüsü” kurmuşlardır.

2008 yılından itibaren Macaristan’da Türk Kurultayı düzenlemektedir.

Bulgar‘ın kelime manası “karışık” tır.

Bulgarlar, Kubrat’ın (Kurt) liderliğinde Büyük Bulgar Devleti‘ni kurmuşlardır.

Bulgarlar zamanla Tuna Bulgarları ve İtil (Volga) Bulgarları olarak ikiye ayrılmıştır.

Tuna Bulgar Devleti Asparuh tarafından Dobruca’nın güneyinde kurulmuştur.

Tuna Bulgar Devleti , Boris Han Dönemi’nde Hristiyanlığı resmen kabul etmiştir.

Tuna Bulgarları İstanbul’u kuşatan ikinci Türk topluluğudur.

Çar unvanını kullanan ilk Türk hükümdar Simon’dur.

İtil Bulgarları Almış Han zamanında İslamiyet’i kabul etmişlerdir.

Hazarlar tarih sahnesine Sabar Türkleri’nin devamı olarak çıkmışlardır.

Hazar kelime olarak “barış,güven” anlamı taşımaktadır.

Hazarlar Türk tarihinde ordusuna ücretli asker alan ilk Türk devleti olmuştur.

Hazarlar, Museviliği kabul eden ilk ve son Türk devletidir.

Hazarların içinde yaşayan Müslümanlar Emevi-Hazar Savaşı‘nda Hazarların içinde yer almış ve bu yüzden Hazar hakanı Müslümanların daha iyi yönetilebilmesi amacıyla Müslümanlarına başlarına Hazz adı verilen yöneticiler tayin etmiştir.

Hazarların yaşadıkları döneme Pax Hazaria yani “Hazar Barış Çağı” denilmiştir.

Sabar kelimesi Türkçe “Sab-ar” dan meydana gelmiş olup, “sapan, yol değiştiren, başıboş” manasına gelmektedir.

Sabarlar günümüzde “Sibirya” ya ismini veren Türk boyudur.

 Hazarlar‘ın asıl topluluğunu Sibirler meydana getirmiştir.

Sibirler Anadolu’ya ikinci Türk akınlarını yapan Türk topluluğudur.

Kıpçaklar, Batı Kök Türk topluluklarındandır ve kaynaklarda çoğunlukla Kumanlar şeklinde anılmışlardır.

Kuman kelime anlamı olarak “sarı,sarı saçlı,öfkeli” anlamına gelmektedir.

İslam kaynaklarında Kıpçakların (Kumanların) bulundukları bölgeler “Deşt-i Kıpçak” olarak adlandırılmıştır.

Orta Asyada,Oğuzlarla yaptıkları mücadeleler Dede Korkut hikayelerine konu olmuştur. Ruslarla mücadeleleri ise Rus İgor Destanı’na konu olmuştur.

“Codex Cumanicus” Kıpçaklara ait olan Türkçe, Farsça ve Latince bir sözlüktür.

Kök Türkler Orta Asya’da kurulan ikinci büyük Türk devletidir.

Kök Türk Devleti Türk adını siyasi anlamda bir devlet adı olarak kullanan ilk devlettir (ulusçu anlayış).

Köktürkler önceleri Asya Avar Hakanlığı‘na bağlı olarak yaşamlarını sürdürsede daha sonra Bumin Kağan liderliğinde isyan ederek 552’de Kutsal Toprak Ötüken‘de devlet kurmuşlardır.

Kök Türkler Bumin Kağan önderliğinde Orta Asya’daki dağınık göçebe Türk boylarını tekrar bir bayrak altında toplamıştır (Orta Asya Türk Siyasi Birliği ikinci kez sağlanmıştır.).

Bumin Kağan, “İl Kağan” unvanını alarak tahta çıkmıştır.

Kök Türk Devleti en parlak dönemini Mukan Kağan zamanında yaşamıştır.

Orta Asya’dan Bizans’a gönderilen Göktürk elçisidir.

Bizans’tan Göktürkler’e gelen Bizans elçisidir.

Maniehizm’e girmesi sonucu halkıyla arası açılan Kök Türk hükümdarıdır.

I. Göktük Devleti 582’de Çin entrikaları sonucu ikiye ayrılmıştır. 630’da Doğu, 658’de Batı Göktürkler Çin hâkimiyetine girmiştir. İkisine de Çin son vermiştir.

50 sene Çin esareti altında yaşamak zorunda kalan Türkler önce Kürşat sonra da Nişufu liderliğinde milli istiklal ayaklanmaları başlatmışlardır.

2. Göktürk Devleti’nin diğer adı Kutluk Devleti’dir.

II.Kök Türk Devleti, Kutluk Kağan tarafından merkezi Ötüken olmak üzere 682’de kurulmuştur.

Kutluk Kağan kısa zamanda Ötüken başkent olmak üzere kağanlığı örgütledi. Bu yüzden İl’i (devleti) derleyip toparlayan anlamına gelen İl Teriş unvanı verildi.

En parlak dönem Bilge Kağan ve Kültigin kardeşler döneminde yaşanmıştır. Bu dönemde devlet en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

Kutluk Devleti‘nin kuruluşunda Vezir Tonyukuk önemli bir rol oynar.Tonyukuk Çin esareti sırasında kavgalı olan Türk boylarını barıştırmış ve Kutluk Kağan önderliğinde Çin’e karşı isyan etmelerini sağlamıştır.

Vezir Tonyukuk’a başarıları ve mücadelesinden dolayı “Apa Tarkan” ve “Türklerin Bismarcı” unvanı verilmiştir.

Orhun Abideleri II.Kök Türk (Kutluk) devleti zamanında oluşturulmuştur.

Kutluklar, Karluk,Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

Uygur kelime manası olarak “akraba,müttefik” anlamına gelirken, Çin kaynaklarında ise “Şahin gibi dolaşan, hücum eden” anlamlarında kullanılmıştır.

Uygur devletinin kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan‘dır.

Başlangıçta devletin merkezi Ötüken olmuşsa da daha sonraları başkent Ordu -Balık(Karabalasagun) şehrine alınmıştır.

Uygurlar, Bögü Kağan döneminde Çin’le olan siyasi ilişkiler sonucunda Maniheizm dinini resmi din olarak kabul etmişlerdir (763)

Maniehizmin etkisiyle;

  • Hayvansal gıdalar yasaklandı ve Uygurlar savaşçılık özelliklerini yitirmeye başladılar.
  • Sulama kanalları açılarak tarım yapıldı ve böylece yerleşik hayata geçildi. (Türklerin tanımış olduğu ilk bitki yonca,ürettiği ilk bitki ise darıdır.
  • Şehirler kuruldu.Tapınak ve saraylar inşa edildi. (Bu yapılar Osmanlı ve Selçuklu Devleti’ndeki külliyelerin kaynağını oluşturmuştur.) (Uygurlarda yapılan şehirlere “Balıg” adı verilmiştir.)
  • Mani ışık anlamına geldiğinden hükümdarların isimlerinin başlarına ay veya kün unvanları verilmiştir.
  • Mani’nin mesleği ressamlık olduğundan bu dinin etkisiyle resim sanatı gelişmiştir. (Uygurlarda resimle uğraşana bedizci, yapılan duvar resimlerine ise fresko denilmiştir.)
  • Bu dinde duaların yazılı olması zorunlu olduğundan Çin’den hareketli matbaa getirilmiştir.

🔷 Türk tarihinde ilk defa kütüphaneler kurmuşlardır.

🔷 Türk tarihinde ilk kez örgün eğitim kurumları oluşturmuşlardır.

❗️ Türk tarihinde ilk kez eğitim faaliyetlerine Asya Hunları’nda başlanmıştır.

🔷 Orta oyununu bulmuşlar ve Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır.

🔷 Pandomim,şan ve operayı bulmuşlardır.

🔷 Töreleri yazılı hale getirmişlerdir.

🔷 İlk defa minyatür sanatını kullanmışlardır.

🔷 Türk tarihinde ilk defa kağıt para (çav) kullanmışlardır.

🔷 Türk tarihinin ilk vakıflarını oluşturmuşlardır.

🔷 Hukuki meseleleri yazılı hale getirdiler.(vasiyetname,velayetname)

🔷 Faizle borç vererek Türk bankacılık sisteminin temelini oluşturmuşlardır.

🔷 Nişadır adı verilen madeni Çin’e ihraç etmişlerdir. (Bu maden Çin kaynaklarında Uygur Tuzu veya Tatar Tuzu olarak geçmektedir.)

🔷 Akapunktur,göz tedavisi ve çiçek aşısını kullandılar.

🔷 Uygurların yapmış oldukları sanat eserleri, Talas Savaşı sonucunda batıya taşınmıştır.

🔷 Uygurlar en çok Moğollar’ı etkilemiştir.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Uygurlar’dır.

Uygurların kendilerine ait Karabalasagun Yazıtları ve Şine-Usu Yazıtları vardır.

✔️ Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.
✔️ Yerleşik yaşamın bir sonucu olarak göçebe kültürü terk etmişler ve savaşçı özelliklerini kaybetmişlerdir. Fakat bilimsel ve kültürel etkinliklerde bulunarak uygarlık olarak ileri gitmişlerdir.
✔️ Uygurlar, 18 harfli kendilerine özgü alfabeyi kullanmışlardır. Ayrıca Çinlilerden klişe matbaayı alıp kullanmışlar ve ilk Türkçe kitapları basmışlardır. Mani dininin terimlerini Türkçeye çevirmişlerdir.(milli benliklerini korumak için). Bunun yanında kağıt imalathaneleri de açmışlardır.
✔️ Uygurlar ayrıca pusula ve ipek imalatınıda Çinlilerden öğrenerek uygulamışlardır.
✔️ Kendilerine ait Karabalasagun Yazıtları ve Şine-Usu Yazıtları vardır.
✔️ Uygur şehirlerinde çeşitli dinlere ait mabetlerin yan yana olduğu görülmektedir. Bu durum Uygurlarda ibadet özgürlüğü olduğunu göstermektedir.
✔️ 12 Hayvanlı Türk Takvimi ’ni yapmışlardır.

Kırgızlar, 840 yılında Uygurlar‘ı yıkmışlar ve bağımsız bir devlet haline gelmişlerdir.

Kırgızlar , Moğollar’a itaat eden ilk Türk devleti’dir.

Kırgızlar, en uzun destanımız olan Manas Destanı ve Yenisey Kitabeleri’ni oluşturmuşlardır.

Kırgızlar, 920’de Karahitaylar tarafından yıkılmışlardır.

Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk devlet Kırgızlar’dır. Yunanlılar ise kendi aralarında yarışmalar düzenlemişlerdir. Yunanlıların bu durumu milletlerarası yarışmaya örnek gösterilemez.

Karluk kelimesi; Oğuz Kağan Destanı’nda “kar yığını” , Nemeth’e göre “kar fırtınası gibi esen” , Doerfer’e göre ise “karışık, soy, aile, boy” manasına gelmektedir.

İslamiyeti kabul eden ilk Türk topluluğu Karluklar’dır.

Karluk hükümdarlarına Atasagun unvanı verilmiştir.

Karluklar, 751 Talas Savaşı’nda Çinlilere karşı Müslüman ordusunun yanında yer almıştır.

840’ta Uygur Kağanlığının yıkılması üzerine kendini Kök Türkler’in halefi kabul eden Karluk Hükümdarı Bilge Kül Kadir Kağan “Kara Han” unvanını almıştır.

Karluklar, ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlıların kurulmasında etkili olmuştur (840).

Karluklar, Moğollara itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.

Türgişler’in en bilinen hükümdarları Baga Tarkan‘dır.

Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdardır.

Türgişler, Sulu Kağan zamanında Emevilerle mücadele ederek İslamiyet’in doğuya (Orta Asya) yayılmasını geciktirmişlerdir.

V. Yüzyıldan itibaren Eftal adındaki hükümdar sülalesi Akhunların başına geçtiğinden, Akhunlar’a, Eftalitler de denmiştir.

480 yıllarında İran‘da patlak veren Mazdek İsyanı‘nın bastırılmasında Akhunlar etkin rol oynamışlardır. Bazı Sasani imparatorları Akhunlar‘a sığınmıştır. 30 bin kişilik Hun ordusuyla Mazdek İsyanı bastırılmıştır.

Oğuzlar, Oğuz Kağan Destanı’na göre 24 boydan ve Kaşgarlı Mahmud‘un Divânu Lügati’t-Türk eserine göre 22 boydan oluşan Orta Asya kökenli en kalabalık Türk boyu’ dur.

Oğuz kelime anlamı olarak; boy, kabile veya kalabalık anlamlarına gelmektedir.

X. yüzyılın sonlarına doğru İslamiyet’i kabul eden Oğuzlar, Büyük Selçuklu ve Osmanlı gibi cihanşümul devletler kurmuşlardır.

Mücmelü’t-tevârîḫ’te Kimekler‘in hükümdarlarının “tutug” unvanıyla anıldığı görülmektedir.

Günümüzdeki Özbekler, Kazaklar, Karaçay-Balkarlar, Kumuk, Kırım ve Kazan Türkleri; Kıfçak, Yemek ve Kanglılar’ın, dolayısıyla Kimekler’in torunlarıdır.

 Kimekler ‘in adı Şehname ve Divan-i Lügatüt Türk‘te geçmektedir.


Tartışmaya Katılın

Abonelerimiz Arasına Katıl

Sitemize abone olarak en son ders ve yazılardan haberdar olabilirsiniz.

Abone Olduğunuz İçin Teşekkürler...

Bir şeyler ters gitti :(